Je wordt juist autonomer door anderen

Veel vaker dan we willen staan we onder druk van anderen; de markt die voorschrijft wat we moeten kopen of media die zeggen wat we moeten vinden. Hoe kun je weerbaar zijn tegen deze invloeden? Ontkenning van deze druk heeft geen zin vindt Prof.dr. Joachim Duyndam. ‘Je moet van de nood een deugd maken en je laten inspireren door anderen.'

Duyndam is Socrates hoogleraar Wijsbegeerte aan de Universiteit voor Humanistiek. In zijn oratie ‘De liefde van Alcestis’ op woensdag 9 november zal hij een theorie ontvouwen waarmee we geestelijk weerbaarder kunnen worden. Voorbeeldfiguren spelen daarbij een sleutelrol. Duyndam: “Weerbaar word je niet door voorbeelden simpelweg na te bootsen. Het gaat erom een creatieve interpretatie van het leven en werk te maken van je voorbeelden. En dat toe te passen op je eigen leven."

Dus als je wordt geïnspireerd door een bepaalde waarde van een voorbeeldfiguur, bijvoorbeeld moed of geduld, dan gaat het erom deze waarde te vertalen op een manier die authentiek is. Dat is best moeilijk overigens, erkent hij. Deze actie wordt in de hermeneutiek een toepassing genoemd. Duyndam spreekt zelf het liefst van een concretisering.

Het grote voorbeeld

De filosoof realiseert zich dat voorbeeldfiguren niet onomstreden zijn. Vaak worden ze geassocieerd met kuddegedrag, geweld of slaafse nabootsing. “Bovendien”, zegt Duyndam: “zijn wij in het Westen natuurlijk sterk beïnvloed door het beeld van de alomvattende messias van het christendom, die een voorbeeldfiguur voor alle aspecten van ons leven beoogt te zijn.”

Maar de meeste voorbeeldfiguren zijn bescheidener: ze inspireren ons maar in één aspect van ons leven, denkt Duyndam. In zijn oratie zal hij de narratieve aspecten van voorbeeldfiguren uitwerken. Ofwel welk figuur past in je eigen levensverhaal. Vergelijk het met een romanfiguur uit een boek. “Vaak ken je niet alle aspecten van het karakter van jouw voorbeeld. Dat is ook niet nodig, want het is voldoende één waarde goed te begrijpen en die vervolgens toe te passen op je leven.“ Voorbeeldfiguren hoeven geen helden noch heiligen te zijn.

Autonomie is relationeel

Humanisten hebben vaak moeite met het concept van voorbeeldfiguren, omdat je laten inspireren door anderen strijdig lijkt met autonomie. Duyndam:”Ik ga er echter van uit dat autonomie altijd in een context staat, relationeel is, en veroverd moet worden op een dominante heteronomie.
In de 18de eeuw, de tijd waarin Kant het idee van autonomie ontwikkelde, vormden vooral kerk en staat deze heteronome context. Kerk en staat schreven voor wat goed is. Vandaag zijn de media en de markten de hetoronome gezagsinstanties die ons vertellen wat goed is en hoe je moet leven.
Zij vormen de hedendaagse context waarbinnen autonomie moet worden veroverd.

Voorbeeldige autonomie

Voorbeeldige autonomie zoals belichaamd door een inspirerend autonoom iemand helpt daarbij. Sterker: zonder zo’n voorbeeld kun je niet goed weten wat autonomie concreet betekent.
"Het gaat er uiteraard niet om zo’n voorbeeld te imiteren; je moet juist, geïnspireerd door zo’n voorbeeldig autonoom persoon, proberen om autonomie naar je eigen leven te vertalen, in je eigen context te realiseren. Dat klinkt paradoxaal, maar autonomie krijg je dus van een (voorbeeldige) ander. En omdat autonomie altijd in relatie staat tot – en veroverd moet worden op – heteronomie, is autonomie dus in dubbel opzicht relationeel."

Dit hangt wat Duyndam samen met het relationele mensbeeld. "Menszijn is in de eerste plaats relationeel, en pas op basis daarvan iets individueels. Het humanisme heeft lange tijd de individuele autonomie verdedigd tegen extern gezag – en dat is terecht. Vandaag zien we echter ook de negatieve consequenties van een absoluut individualisme – van 'dikke-ikken' tot eenzaamheid. We zouden veel relationeler moeten denken."

Duyndam: "Als je weerbaar wil zijn tegen heteronome druk, moet je uitgaan van de relatie waarin je onder druk staat, en in die relatie een relatieve autonomie veroveren. Uitgaan van de rolmodellen en de gezaghebbende media-celebrities, en proberen de waarden die zij voorhouden zelf te vertalen, te interpreteren. Dus van de nood een deugd maken. Alleen zo kun je authentiek zijn."

Weerbare leiders

Dat gaat zowel voor 'gewone'  mensen als voor onze leiders. "Kijk eens wat er vandaag in het CDA gebeurt. De volgzaamheid van de Tweede Kamerfractie leidt tot verlies van geloofwaardigheid. Dappere mensen zoals Hirsch Ballin en Wijffels staan daartegen op, maar voorlopig overheerst in het CDA nog de kuddegeest, tot schade van de partij, en van het land. Je hebt inspirerende leiders nodig die mensen uitnodigen om zelf te denken. Weerbare leiders die tot weerbaarheid inspireren. Alleen zo kunnen politici geloofwaardig zijn."

Meer informatie

Luister naar Hoorcolleges online Laat je niet gek maken!
En kijk op de site van de UvH voor meer informatie over de oratie