Duurzaamheid stelt humanisten ongemakkelijke vragen

Harro van Lente (1962) bezet sinds 2010 de Socratesleerstoel 'Filosofie van duurzame ontwikkeling vanuit een humanistisch perspectief' aan de Universiteit Maastricht.
In zijn onderzoek verbindt hij duurzaamheid aan het goede leven. De vraag is: hebben we alles wat we gebruiken wel nodig om een goed leven te leiden? En wat zijn onze échte behoeften?

Van Lente is lid van de jury van de Van Praagprijs 2011 met als thema Duurzaamheid & kwaliteit van samenleven. Op 11 mei ontvangt Pieter Winsemius de prijs tijdens een feestelijke uitreiking in Amsterdam. Waarom juist hij?  Van Lente: 'Wat ik zo goed vind aan Winsemius is dat hij niet samenvalt met het systeem waarin hij werkt. Hij is een vrij man die speels en creatief is, en kritisch zonder gelijkhebberig of zeurderig te zijn. Bovendien spreekt hij nooit alleen maar over het milieu of duurzaamheid, maar betrekt hij bij zijn oplossingen altijd de verantwoordelijkheid van de mensen in de samenleving.' 

Wat is duurzaamheid?

Want alleen dan heeft duurzame ontwikkeling een kans.
Van het begrip duurzaamheid zijn vele definities. De meest gangbare luidt: Duurzame ontwikkeling is de ontwikkeling waarbij de behoeften van nu worden vervuld zonder het vermogen te schaden van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien. (1987, VN-Commissie, Brundtland)

Van Lente: 'Het is een goede definitie, maar niet de enige. Het is net zoiets als het begrip democratie; iedereen wil het, maar het is ook een zoektocht te ontdekken wat je eronder verstaat.
Ik gebruik de huidige definitie in mijn oratie De maakbare behoefte: naar een filosofie van duurzame ontwikkeling als opstapje om behoeften te onderzoeken? Wat zijn dat precies? En hoe kunnen we weten wat de behoeften in de toekomst zijn?' 

De marketing van behoeften

Behoeften voelen heel intiem en écht voor mensen. 'Mensen zeggen vaak maar ik heb dit écht nodig! Van Lente laat in zijn oratie zien dat behoeften totstandkomen onder invloed van politieke, economische, technologische en sociaal-culturele invloeden en belangen.' 

Techniek en innovatie- en marketing zijn de afgelopen eeuw enorm met elkaar verstrengeld, constateert de Socrateshoogleraar. 'Daardoor staan behoeften niet zozeer aan het begin van een technische ontwikkeling, maar aan het einde, als nevenuitkomst van hetzelfde traject. Wélke behoefte het gaat maken en vervuld gaat worden weten we niet, maar wel dát er nieuwe behoefte gaan komen.'

Een recente cover van The Economist waarop we Apple-baas Steve Jobs met de iPad zien afgebeeld als heilige is veelzeggend, constateert van Lente. Het bijschrift bij de foto luidde
The book of Jobs. Want dat er wonderen op komst zijn staat buiten kijf. En die wonderen worden verkocht en gebruikt. En worden dan langzamerhand vanzelfsprekende zaken in ons leven, waar we dus behoefte aan gaan krijgen. Dat we hier geen vat op hebben, baart Van Lente zorgen.
'Met de redenatie: mensen gebruiken het, dus is er behoefte aan en blijven we het maken, komen we er niet veel verder als we duurzaamheid willen bereiken.'  

Mimetische begeerte

Bovendien zijn begeerten en behoeften mimetisch, zoals de Franse filosoof Rene Girard heeft laten zien. Zijn stelling was: We apen elkaar na in onze begeerte: we hebben anderen nodig als model voor ons begeerten. Girard ontmaskert het idee dat we zelf bepalen wat we begeren als een romantische leugen. Dat mimetische heeft betekenis voor verontstelde autonomie en de eigen verantwoordelijkheid van mensen.  

Het goede leven

Een gruwel voor humanisten misschien, als dat waar is. Want kunnen we wel ontsnappen aan de mimetische begeerte?
Van Lente: 'Ik denk je als mens moet kijken naar wat het goede leven is. Wat is goed voor mezelf? Wat heb ik nodig? Geef ik toe aan mijn impulsen of denk ik nog wat langer na? Wat wil ik ten diepste? Wellicht dat mensen zich dan afvragen wat ze najagen door steeds in het vliegtuig te stappen.' 

Bewustwording groeit

Van Lente is redelijk optimistisch over de mogelijkheden voor bewustwording en voor meer duurzaam gedrag.  'Ik denk altijd aan het roken. 40 jaar geleden was het normaal, nu vinden velen het vies. Daarnaast worden de afhankelijkheden in de wereld steeds groter. Dat mobiele telefoons worden gemaakt van coltan uit een mijn in Kongo is nu algemene kennis geworden. De ethische consequenties van ons gedrag worden steeds zichtbaarder. Dat heeft gevolgen voor het eigen belang. Ik denk dat naarmate de problemen toenemen de urgentie tot een gedragsverandering ook zal groeien.'

Stop met vlees eten

En humanisten zullen hun gedrag ook aanpassen. Al zal het voor sommige mensen lastig zijn.
'Ik denk dat duurzaamheid voor humanisten ook ongemakkelijke vragen stelt. Vrijheid, zelfontplooiing en autonomie zijn belangrijk, maar wat betekenen ze met het besef van grenzen? Wat humanisten praktisch kunnen doen? Nou, misschien stoppen met vlees eten, dat zou een enorme impact hebben op de aarde.'

Over Harro van Lente

Harro van Lente is aan de Universiteit Twente afgestudeerd in natuurkunde en in filosofie. In zijn proefschrift Promising Technology (1993), verdedigd bij dezelfde universiteit, bestudeerde hij de sociologische rol van verwachtingen in technologische ontwikkelingen. Na een gastdocentschap in techniekfilosofie in Oviedo, Spanje was hij een aantal jaren werkzaam als onderzoeksleider bij de denktank Inspire Foundation van het adviesbureau KMPG. Sinds 1999 is hij werkzaam bij de Universiteit Utrecht. Hij is als universitair hoofddocent verantwoordelijk voor de opleiding Natuurwetenschap & Innovatiemanagement. Hier doceert hij over innovatietheorieën en innovatiebeleid. Lees verder op de site van Stichting Socrates

Meer informatie over de feestelijke uitreiking van de Van Praagprijs op 11 mei vindt u op www.vanpraagprijs.nl. Meld u aan!