De grenzen aan de euthanasiewet  

Op 10 april bestaat de euthanasiewet 10 jaar. Daarmee kregen patiënten het recht een arts hulp te vragen bij het beëindigen van hun leven. De wet werkt redelijk goed, maar nog steeds krijgen  veel mensen niet de stervenshulp die ze vragen. De medische beroepspraktijk blijft weerbarstig en respect voor zelfbeschikking bij geestelijk en existentieel lijden is verre van vanzelfsprekend.

Het woord euthanasie stamt van het Griekse 'eu' (=goede) en 'thanatos' (=dood). Een 'goede dood' dus. Voor veel Nederlanders is dat gesprek normaal geworden. Maar of een goede zelfgekozen dood in Nederland goed geregeld is voor iedereen? Het is ook na tien jaar nog de vraag. De euthanasiewet blijft daarnaast een onderwerp van debat. De mens mág helemaal niet over zijn eigen dood beschikken, vindt een steeds kleinere minderheid in Nederland van met name orthodox-religieuze groepen. Anderen vinden dat je een arts niet kunt belasten met een wens op stervenshulp. Het verlangen naar de dood is een verkapte vraag om aandacht en betere zorg, is daarnaast een veel gehoorde opvatting.  

Niet-strafbaar, mits zorgvuldig

Euthanasie is in het Wetboek van Strafrecht geregeld. Het is dus in principe strafbaar. Alleen artsen worden niet vervolgd als zij aan de wettelijk vastgestelde zorgvuldigheidseisen voldoen. Anderen mogen niet helpen. De principïële vraag is of euthanasie wel via het strafrecht moet worden behandeld. Veel humanisten vinden van niet. Het gaat hier immers niet om moord, maar om hulp bij een zelfgekozen levenseinde.

De uitvoering van de wet

Naast een principiële kwestie is er nog de uitvoering. Vanaf de invoering in 2002 verloopt die niet zonder problemen. In de praktijk blijkt de medische stand verzoeken om een waardige dood door euthanasie om allerlei redenen niet in te willigen. Nu eens voldoet iemand wél aan alle criteria die de wet stelt, maar heeft de arts moeite met euthanasie. Dan weer interpreteren artsen de wet beperkter dan hij is bedoeld. In de praktijk  gaat het in de meeste gevallen om levensbeëindiging van mensen die fysiek ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Dat is het belangrijkste criterium in de wet. Een andere voorwaarde is dat het verzoek vrijwillig en weloverwogen moet zijn (wilsbekwaamheid). 

De grenzen van de wet

Maar de grenzen van de wet zijn voor artsen en hulpverleners na tien jaar nog niet duidelijk, niet alleen in Nederland ook in België. De euthanasiewet in België is vergelijkbaar met die in Nederland. Vaak blijkt binnen de wet veel meer te kunnen dan artsen denken. Onlangs stapte een Belgisch echtpaar samen uit het leven. Hun verhaal werd beschreven in  De Volkskrant.

De vrouw die haar man in de dood volgde, was niet terminaal. 'Toch voldeed ze aan de voorwaarden voor euthanasie', zegt hoogleraar Wim Distelmans, voorzitter van de Belgische toetsingscommissie voor euthanasie in het artikel:  Zonder haar man wilde ze niet verder, ze zou naar een verzorgingshuis moeten èn ze had vergevorderde reumatische artritis, waardoor ze helse pijn leed. Zo werd het leven voor haar  ondraaglijk.'

De wet biedt meer ruimte dan artsen denken

In dit  verhaal gaf juist de combinatie van  fysieke én  mentale klachten de artsen genoeg grond  om euthanasie goed te keuren. De Nederlandse artsenfederatie KNMG erkent dat ook de Nederlandse euthanasiewet meer ruimte biedt voor ouderen met een stervenswens dan vaak wordt gedacht.

KNMG-voorzitter Kruseman: 'Een hoogbejaarde vrouw met ernstige ouderdomskwalen valt nu al binnen de euthanasiewet. Vaak lijden ouderen aan een opeenhoping van ouderdomskwalen waarbij de afzonderlijke kwalen niet levensbedreigend of fataal zijn. Als deze patiënten hun lijden als ondraaglijk en uitzichtloos beschouwen en een serieuze doodswens hebben, kan de euthanasiewet voor hen ruimte bieden.' Lees verder het conceptstandpunt van de KNMG  

Hoop voor mensen die existentieel lijden

De  uitspraak van Kruseman biedt enige hoop op stervenshulp voor de ongeveer 50.000 ouderen die lijden aan het leven en hun leven voltooid achten, mits zij ook lichamelijke klachten hebben. Maar  voor ouderen die alleen existentieel lijden, omdat ze klaar zijn met hun leven kunnen artsen niets doen, aldus de KNMG. 
  
Voor deze groep ouderen startte 'Uit Vrije Wil' het burgerinitiatief ´Voltooid Leven´. Het Humanistisch Verbond steunde deze actie door filmpjes te produceren met daarin oproepen van prominente leden van de initiatiefgroep zoals Hedy d'Ancona, Dick Swaab en Paul van Vliet. Onlangs publiceerde we een Position Paper over Voltooid Leven waarin we ook een rol voor onze humanistische geestelijke verzorgers zien weggelegd. Zij zijn bij uitstek in staat een wens op authenticiteit en waarde te schatten.

Drie routes

Kunnen mensen die dementeren of chronisch psychiatrische patiënten in de toekomst ook eerder hulp krijgen nu de KNMG lijkt op te schuiven naar het kamp van een meer ruime interpretatie van de wet? Het is moeilijk te zeggen. De medische beroepspraktijk is  weerbarstig en zelfbeschikking  niet vanzelfsprekend. Hoe dan ook. Het Humanistisch Verbond blijft zich samen met haar partners inzetten voor het recht op zelfbeschikking en het bespreekbaar maken van de zelfgekozen dood. Omdat wij mensen met een diepe doodswens hulp gunnen om waardig te sterven steunen wij ontwikkeling en verbetering van diverse hulproutes.Daarbij is het goed drie routes te onderscheiden:

• de medische route, waarbij de hulp bij zelfdoding wordt gegeven door een arts.
• de hulpverleners route voor ouderen met voltooid leven, waarbij de hulp bij zelfdoding wordt gegeven door speciaal hiervoor opgeleide en door de overheid gecertificeerde (niet-medische) stervenshulpverleners zoals humanistisch geestelijk verzorgers. 
• de autonome route, waarbij de hulpvrager de methoden of middelen voor zelfdoding kan verkrijgen zonder tussenkomst van een arts of andere niet-medische hulpverlener.    

Het taboe op de zelfgekozen dood

Waarom krijgen mensen die fysiek lijden vaak wel hulp en die geestelijk lijden niet? Er ligt nog steeds een taboe op de zelfgekozen dood als die niet op korte termijn toch fysiek onvermijdelijk is. De ethische vraag is: Moeten we leven als we echt niet meer willen? Of mogen we ons leven beëindigen als we blijvend opzien tegen elke nieuwe dag en van ons verder leven niets waardevols meer verwachten en wel veel lijden? En mogen we dan een zachte dood sterven, met hulp?

Die vragen zullen wij blijven stellen in de hoop dat binnen of buiten de euthanasiewet ruimte gecreëerd zal worden om ook bij geestelijk lijden hulp te kunnen bieden.  

Lees verder in de Humanistische Canon

Links en meer informatie

Lees verder over hulp bij zelfdoding en dementie en hulp bij zelfdoding bij chronisch psychiatrische patiënten  zie verder ons dossier Waardig Levenseinde. 

Gepubliceerd:6-04-2011