Van Praag spreekt ons opnieuw aan

Wat is de betekenis van Jaap van Praag toen en nu? Het Humanistisch Historisch Centrum organiseerde vrijdag 21 oktober een symposium hierover. Van Praag was een van de oprichters van het Humanistisch Verbond. Hij zou dit jaar 100 zijn geworden. Hij werd ooit stoffig gevonden.

Nee, stoffig, ouderwets en achterhaald is Van Praag echt niet meer. Dat is een van de conclusies  na de lezingen en presentaties tijdens het symposium 'De voortdurende actualiteit van Van Praag' in Utrecht. Daarnaast zien we vooral hoe veelzijdig en accuraat Van Praag was. 'Dat alleen al is een wonderlijke combinatie'. Bij 'veelzijdig' kunnen we denken aan 'veel' en algemeen, terwijl 'accuraat' het omgekeerde zegt: een gedetailleerde en scherpe blik. Van Praag was veelzijdig in zijn optreden - dat zowel theoretisch als organisatorisch was - maar ook in zijn visie op levensbeschouwing. En in zijn zowel tragische als hoopvolle duidingen van de naoorlogse cultuur.

Humanisme als handelen

Het humanisme is bij Van Praag een praktijk, een geheel aan handelingen geïnspireerd door een lange termijn levensvisie. Hij gaf humanisme concreet vorm in onderwijs, geestelijke verzorging, internationale politiek en lokale gemeenschappen. Al deze praktijken waren bedoeld om met andere mensen het eigen leven moreel vorm te geven. En met 'moreel' wordt dan bedoeld, geestelijk weerbaar. Geestelijke weerbaarheid kan tot stand komen in een samenleving die de juiste voorwaarden schept, dus met voldoende vrijheid en voldoende voeding. Maar ook een maatschappij waarin mensen zich vormen tot kritische en betrokken burgers. Het Humanistisch Verbond kon daarin het voortouw nemen, in een tijd dat kerkelijke autoriteiten hun autoriteit waren verloren en nihilisme dreigde.

Tomeloze energie

Het handelen in praktijken uitte zich bij Van Praag zelf in een tomeloze energie en inzet, brengt Bert Gasenbeek (directeur van het Humanistisch Historisch Centrum) naar voren in zijn presentatie.
Hij laat het eerste artikel zien dat Van Praag publiceerde. Het jaartal is 1932 en de titel: 'Revolutie...Ja!'  Op een onscherpe foto staat - in de verte in een groen veld - Van Praag te spreken voor een groep verzamelde jongeren - ze kwamen op de fiets met boterhammen in een zakje - van de Jongeren Vredes Actie. Van vrijwel alle clubs, groepen, organisaties en verenigingen waarbij Van Praag zich aansloot, werd hij voorzitter.

Naoorlogs humanisme

Van Praag was de voorman van het naoorlogse georganiseerde humanisme. Hier is de afgelopen tijd wat kritiek op gekomen, met name door Bas Heijne. Heijne zal deze kritiek onderbouwen tijdens de Socrateslezing 2011. Oud-voorzitter van het Humanistisch Verbond Rob Tielman verdedigt het naoorlogs humanisme tegen deze kritieken. Rob Tielman nam overigens afscheid van het HHC om plaats te maken voor de nieuwe voorzitter, Rein Zunderdorp. Zunderdorp ( voorzitter Humanistisch Verbond) herinterpreteert de 'grote en de kleine strijd' van Van Praag. Hij ging specifiek in over de relatie tussen humanisten en religies.

Alfons Nederkoorn belicht in zijn presentatie zijn proefschrift 'Het vergrootglas van de geest'.
Hij brengt Van Praag niet alleen in verband met hedendaagse humanistische auteurs, maar ook aan actuele ontwikkelingen zoals digitalisering en populisme. Socrateshoogleraar Joachim Duyndam liet ons warm laat lopen voor zijn oratie op 9 november en het onderzoeksproject geestelijke weerbaarheid.

Met humoristische PowerPoints zorgde dagbegeleider Joep Schrijvers voor mooie bruggetjes tussen de verschillende thema's van de spreker. 65 jaar na de oprichting van het Humanistisch Verbond en 100 jaar na de geboorte van Van Praag presenteerde het J.P. van Praag instituut tevens het eerste proefschrift over Van Praag. Directeur van het Humanistisch Verbond Ineke de Vries kreeg dit boek uitgereikt uit de handen van Gasenbeek. 

Meer informatie en links

• Als u meer wilt weten over het onderzoeksproject 'geestelijke weerbaarheid' en de interpretatie van deze term door Joachim Duyndam, kom dan naar zijn oratie op 9 november.
• Ter gelegenheid van het afscheid van Rob Tielman werd een PowerPoint-presentatie gemaakt.
• Meer over de promotie van Alfons Nederkoorn vindt u op de site van Het Humanistisch Historisch Centrum.
• De site het Humanistisch Historisch Centrum is pas vernieuwd
• Informatie over Jaarp van Praag zelf niet ontbreken. U vindt deze in de Humanistische Canon. Bijvoorbeeld hier en hier

Door Esther Wit

Meer lezen en kijken over Van Praag en zijn betekenis

Lees het artikel over het leven Van Praag. Jaap van Praag noemde het bevorderen van de geestelijke weerbaarheid zijn 'grote' strijd. In een college in de serie Laat je niet gek maken gaat hij in op wat we van Van Praag ook nu nog kunnen leren.