Een desastreuze spiraal van Bevolking- en consumptiegroei

Etienne Vermeersch is het boegbeeld van het vrijzinnig humanisme in Vlaanderen. Als ethicus was hij de wegbereider van de euthanasie- en abortuswet. Mede daarom wint hij de Vlaamse prijs voor Vrijzinnig Humanisme. Ook als milieufilosoof is hij invloedrijk. 'Het grootste gevaar voor de mensheid is consumptiegroei en overbevolking.'

Zijn onvermoeibare inzet voor ecologie en duurzaamheid is een van de redenen dat Vermeersch de prijs Vrijzinnig Humanisme van de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging ontvangt.
In 1998 schreef hij over dit thema het boek de 'Ogen van de panda'. Onlangs verscheen een heruitgave van het boek. Hoe heeft een duurzame wereld zich na het verschijnen van het boek ontwikkeld? En bieden de ontwikkelingen van de laatste 25 jaar enige hoop?

Weinig hoop

Vermeersch:'Niet veel. Dat het broeikaseffect veroorzaakt wordt door menselijk gedrag, dat zal geen enkele wetenschapper nog bestrijden.
De gevolgen daarvan, zoals klimaatverandering, maken de problemen urgent. Daarnaast is er nu het probleem van de verzuring van de oceanen bijgekomen. Daardoor dreigen koralen en schelpdieren te verdwijnen.' En dan is er nog de winning van mineralen. 'Neem coltan, nodig voor onze mobiele telefoons. Het effect op de natuur en de mensen in Congo is verwoestend. Congolese boeren worden van hun land verdreven en uitbuiting en geweld zijn ook het gevolg van deze winning.'

Consumptie- en bevolkingsgroei

De desastreuze spiraal van consumptiegroei en groei van de bevolking is volgens Vermeersch de fundamentele oorzaak voor onze problemen. Als dat niet verandert, zal de mensheid uitsterven.
De aarde kan het gewoon niet meer aan. Het is helder voor Vermeersch. Toen hij geboren werd (in 1934) waren er 2 miljard mensen, inmiddels zijn we met bijna 7 miljard. En het wordt nog erger. Vermeersch: 'Als al die mensen die er de komende decennia bijkomen ook meer gaan consumeren, zijn de gevolgen niet te overzien. China en India zijn verantwoordelijk voor een belangrijk deel van de groei. Het is te voorzien dat zij ook vlees willen gaan eten. Dan is het beroep dat er gedaan wordt op onze grondstoffen en de voedselvoorziening vele malen groter dan de bevolkingsgroei op zich. Immers, voor het 'produceren'  van 1 kilo vlees is ongeveer 10 kilo plantaardig materiaal nodig'.

Stop de bevolkingsgroei

De enige uitweg ziet Vermeersch in een drastische vermindering van het aantal inwoners op aarde. Het onvervreemdbaar recht van ouders om kinderen te verwekken, zal volgens hem plaats moeten maken voor het vermijden van de uitzichtloze ellende die zoveel kinderen te wachten staat.
Zoals de ellende in Niger. 'Dat is het armste land ter wereld met de hoogste vruchtbaarheidscijfers ter wereld. Ander voorbeeld. Egypte kan zichzelf allang niet meer voorzien van voldoende graan, dat bleek toen de graanoogst in Rusland vorig jaar mislukte. Eens was er genoeg om de Egyptenaren te voeden met de landbouw rond de Nijl, nu lukt dat niet meer. Of neem Haïti, daar blijft de bevolking maar groeien. Echter, aan bewustwording over geboortebeperking wordt niets gedaan.'
In vele landen houden culturele en religieuze krachten en machten dat tegen. In Afrika zijn dat vooral de christelijke kerk en de islam, zegt Vermeersch.

Ontwikkelingssamenwerking koppelen aan voorlichting

Hoe lossen we dat op? Vermeersch: 'Het is een goed idee om aan ontwikkelingssamenwerking altijd ook voorlichting over geboortebeperking te koppelen. Er zijn goede voorbeelden. In Taiwan is het gelukt de bevolkingsgroei te stoppen doordat er een hele goede persoonlijke campagne is gevoerd. Sociaal werkers speelden hierin een hoofdrol. Goed onderwijs is tevens zeer belangrijk. Meisjes kunnen zich daardoor ontwikkelen en toegang krijgen tot anticonceptiemiddelen. Ze leren dan hun eigen keuzes te maken.

De mens en de natuur

Het maken van je eigen keuzes is voor humanisten vanzelfsprekend. Maar wat zijn de goede duurzame keuzes voor de mensheid? Vermeersch: 'In onze traditie, en dat begon al in het scheppingsverhaal, werd de mensen boven natuur en dieren gesteld. De natuur werd nogal instrumenteel opgevat, wij mensen onderworpen de natuur, met alle gevolgen. Het gaat er nu  om dat we onze eigen behoeften kunnen inperken. We zullen iets in moeten leveren ten behoeve van andere generaties. Alleen dan kan er een duurzame wereld zijn. In het humanisme staat de mens centraal, en niet God. Maar dat maakt ook atheïsten niet per se tot ethisch goed handelende mensen.'  

De maxime van Kant

De ethicus Vermeersch gebruikt graag de maxime van de filosoof Immanuel Kant om ons aan het denken te zetten. 'Je handelen moet je kunnen veralgemeniseren. Als iedereen zo handelt - door bijvoorbeeld minder te consumeren - dan komt het goed met de wereld. Individuele verantwoordelijk is dus belangrijk. De vraag is of het genoeg is in een globaliserende wereld waarin vele afhankelijkheden zijn. Daarnaast zijn de markt en het technisch-wetenschappelijk systeem zo sterk. De internationale gemeenschap lijkt ook niet goed in staat om door internationale verdragen de vervuiling een halt toe te roepen.

'Ja, het is waar dat het Kyoto-verdrag nog niet de vermindering van CO2-emissie oplevert die we nodig hebben. Maar er zijn ook positieve ontwikkelingen. De cfk's die verantwoordelijk waren voor de afbraak van de ozonlaag zijn weg. Hetzelfde geldt voor de problematiek van de zure regen, waar het grootste gevaar geweken is door het implementeren van apparatuur voor ontzwaveling bij de vervuilers. Het kan dus wel.' 

Meer informatie 

Lees meer over Etienne Vermeersch en zijn werk, zijn artikelen, boeken, interviews et. cetera. op zijn website

Duurzaamheid en kwaliteit van samenleven

Dit jaar is duurzaamheid en kwaliteit van samenleven het thema van de Van Praagprijs van het Humanistisch Verbond. Pieter Winsemius wint de prijs die op 11 mei wordt uitgereikt in Muziekgebouw aan 't IJ. Harm Edens is uw gastheer op die avond.  Meld u aan op www.vanpraagprijs.nl