Kunst en vorming voorkomen mislukte levens  

De geesteswetenschappen, kunsten en humanistische vorming helpen de mens zich in te leven in anderen. Als je daarop bezuinigt in het onderwijs, voed je haat en leg je een mijn onder de democratie. Dat betoogt filosoof en hoogleraar Joep Dohmen in een opiniestuk in de Volkskrant van zaterdag 3 september. Dohmen sluit zich aan bij het pleidooi van Martha Nussbaum in 'Niet voor de winst'.

"Nussbaum legt in haar analyse van het academisch onderwijs op verschillende punten de vinger op de zere plek", schrijft Dohmen in De Volkskrant. "Eerst onderscheidt zij twee soorten onderwijs: een soort die op winst is gericht en een die focust op democratie. In het op winst gerichte onderwijs wordt een mensenleven in de eerste plaats gezien 'als middel om winst mee te behalen'.
Ons huidige onderwijs leidt niet vanzelf tot ontwikkelde mensen, laat staan tot een rechtvaardige samenleving. Voor dat laatste is heel wat meer nodig dan alleen een bloeiende economie.
Daarvoor moeten wij jonge mensen ontwikkelen, vormen, bilden. Als het goed is, gebeurt dat in de opvoeding in gezinnen, en vervolgens vooral op scholen en universiteiten."

Opvoeding

Opvoeding betekent voor Dohmen dat jonge mensen niet alleen leren inzien maar ook leren aanvaarden dat ze als mens kwetsbaar zijn en afhankelijk van anderen. "Alleen wie daarin slaagt, is zelf beter in staat om open te staan voor anderen en anderen te helpen. Wie er echter niet in slaagt zijn onmacht te verdragen, zal zijn angst, walging en schaamte over zichzelf al gauw op anderen projecteren. Die ander, die vreemdeling, die allochtoon deugt niet; hij stinkt, is een rat, tuig. Met andere woorden: humanistische vorming via de geesteswetenschappen en kunsten is van groot belang voor een bloeiend, gelukkig leven. Maar zij is van nog veel groter belang voor het voorkomen van mislukte levens en het tegengaan van een cultuur van haat."

Socratische pedagogiek en sensibiliteit

'Niet voor de winst' richt zich met name op het universitaire onderwijs en laat zien dat studenten daarin allereerst een bepaalde mentaliteit, een levenshouding, moeten ontwikkelen.
"Als die ontbreekt, heeft hun verdere academische vorming geen eigen zin en betekenis," vindt Dohmen. "Voordat studenten zich gaan specialiseren, moeten zij dus allereerst een soort propedeuse doorlopen waarin zij zich in twee belangrijke onderwerpen dienen te bekwamen een socratische pedagogiek en een eigen sensibiliteit."

Empathie

De student moet een kritisch (zelf)bewustzijn ontwikkelen, vaardig worden in het debat en goed kunnen analyseren en argumenteren, vindt Dohmen. Want alleen zo wordt iemand een autonome geest, die in staat is zelfstandig te oordelen over wat dan ook. Daarnaast moet de student zijn verbeelding ontwikkelen, met het oog op empathie. "Studenten moeten ook leren de wereld te bekijken vanuit het standpunt van een ander. Van daaruit is de student in staat mee te voelen met een ander en bereid tot wederzijdse hulp."

Ja-knikkers

Nederland kiest echter vandaag voor op winst gericht onderwijs is Dohmens conclusie.
"Daarom moeten de Nederlandse universiteiten zwaar bezuinigen, met name op de niet-exacte vakken. De verantwoordelijke politici en bestuurders zien het belang van geesteswetenschappen en kunst niet in. Zij willen niet onder ogen zien dat de kredietcrisis op rekening komt van onverantwoordelijk handelende individuen. Zij willen niet toegeven dat het echec van de banken geen toeval was en alles te maken had (en heeft!) met een cultuur van ja-knikkers."

Groteske claims?

Vandaag reageert filosofie-student Niels van den Dungen op de stellingname van Dohmen. Het zijn groteske claims die niet of nauwelijks onderbouwd worden, vindt hij. "Hoewel Dohmens woorden misschien lekker klinken in de oren van de Volkskrant-lezer, worden zij veel te veel als zoete koek geslikt. Wat Joep Dohmen presenteert is een collectie uiterst subjectieve claims, niet ondersteund door enig bewijsmateriaal. Waaruit blijkt dat internationale politici en bestuurders algemene vorming niet belangrijk vinden? Waaruit blijkt dat er geen sprake is van humanistische vorming? Waaruit blijkt dat de geesteswetenschappen 'mislukte levens' en een 'cultuur van haat' tegengaan? Wat is überhaupt een 'mislukt leven'?"Lees verder