Wat maakt je leven de moeite waard?

In de bundel 'Waarvoor je leeft' onderzoeken verschillende auteurs wat werk, sport, kunst, filosofie en voorbeeldfiguren bijdragen aan humanistische zingeving en geestelijke weerbaarheid. Donderdag 27 mei gingen de auteurs van de bundel met elkaar én de voorzitter van het Humanistisch Verbond Rein Zunderdorp in debat. Zunderdorp riep op tot  meer breinwetenschap in relatie tot zingeving. 

Dagvoorzitter en mede-redacteur van de bundel Waarvoor je leeft: studies naar humanistische bronnen van zin Adri Smaling constateert dat elke auteur die een bijdrage aan het boek leverde zinvolheid in de zin van 'waardevol' definieert.
Daarnaast gaat om de ervaring van het goede, het schone en het ware. Maar er is meer over te zeggen. Smaling onderscheidt in de bundel negen ervaringen van zin. De zinservaring zelf kan nooit een einddoel zijn; deze ervaring komt je toe en is als het ware een toegift. 'Nee, zin is nooit los te krijgen en is daarom niet maakbaar, afdwingbaar en beheersbaar', denkt Smaling.

Voorbeeldfiguren

Maar er zijn dus wel bronnen die we kunnen gebruiken, zoals voorbeeldfiguren. Hierover gaan Peter Derkx en Joachim Duyndam als eerste duo van auteurs met elkaar in gesprek. Duyndam is projectleider van het onderzoeksproject geestelijke weerbaarheid en licht het doel van project toe. ´Dit project is een actualisering van het werk van Jaap van Praag, één van de oprichters van het Humanistisch Verbond. Na de Tweede Wereldoorlog zag Van Praag nihilisme en vervlakking. Hij wilde dat een levensbeschouwing, het humanisme, daar tegen zou strijden en mensen weerbaar zou maken.Voorbeeldfiguren kunnen inspireren omdat ze waarden kunnen belichamen die mensen willen nastreven. 'Voorbeeldige humanisten zijn belangrijk', beaamt Derkx, maar ze mogen uiteraard nooit onkritisch gevolgd worden. Je moet blijven nadenken bij het navolgen.'

Duyndam erkent dit. 'Een voorbeeldfiguur belichaamt een bepaalde waarde, maar kan nooit volkmaakt zijn. Dat verhoogt de geloofwaardig zelfs, want niemand is perfect. De voorbeelden zijn dus in zekere zin beperkt. Het kan beperkt zijn tot een bepaald domein in je leven, bv. een docent als voorbeeld van hoe je les kunt geven.' 

 

Derkx: 'Vaak worden voorbeeldfiguren als geheel als voorbeeldig gezien. In het dagelijks leven heb je soms meer aan de mensen om je heen.Mijn grootmoeder inspireert me bijvoorbeeld nu nog. Waarom? Niet omdat ze iets vertelde, maar omdat ze, in haar levenshouding aan mij liet zien dat het leven waardevol en mooi is.'   

Negen aspecten van zin

Joep Dohmen en Adri Smaling proberen door een groter levensbeschouwelijk kader zicht te krijgen op zingeving. Dohmen is geïnteresseerd in Smalings categorisering van zinervaringen in negen aspecten: te weten doelgerichtheid, samenhang, waardevolheid, verbondenheid, transcedentie, competentie, erkenning, motiverende werking en welbevinden. Dohmen: 'Interessant is dat je zegt dat de ervaring van zinvolheid groter is naarmate er meer van deze aspecten goed zijn verzorgd. Maar ik vraag me wel af wat jouw indeling zegt over of wat een leven zinvol maakt. Charles Taylor zei al: we zijn 'zinzoekers', we zullen moeten zoeken naar een perspectief op wat we echt belangrijk vinden in ons leven.´ Smaling hoopt dat de negen aspecten de mens kan helpen. Hij vindt Taylor te streng voor de meeste mensen. ´Taylor vraagt doordenking en een moral framework //waarbij je volgens overwegingen en articulatie van wie je bent tot zingeving kunt komen. Mijn raster biedt wellicht meer mogelijkheden voor mensen om ruimte te vinden te ontdekken wat voor hen een zinvol leven is.´

Maar wat is het belang voor geestelijke weerbaarheid? Vraagt Hans Alma (mede-redacteur van het boek) zich af, die even de rol van dagvoorzitter van Smaling heeft overgenomen.

Dohmen: 'Taylors filosofie kan zeker een rol spelen bij het vergroten van geestelijke weerbaarheid en het ontwikkelen van positieve vrijheid. Taylor geeft duidelijke handvatten om op zoek te gaan naar zin. Daarbij gaat het om: 1. Zin voor jezelf en 2. Een idee over een zinvolle samenleving. Over geestelijke weerbaarheid zegt Smaling. 'De negen aspecten kunnen helpen aan zelfzorg te doen en als je daaraan doet, word je ook geestelijk meer weerbaar.'  

 

Het vinden van het lek

Arjo Klamer en Marc Van de Bossche hebben respectievelijk werk en lichamelijkheid en sport als bron van zingeving onderzocht. Klamer is ervan overtuigd geraakt dat werk een belangrijke culturele en spirtuele waarde heeft waaraan het verdienen van geld ondergeschikt is.  'Ik vroeg eens aan een dakwerker wat volgens hem een goede dakwerker was. Na lang zwijgen kwam het antwoord: ' iemand die weet waar het lek zit.' Volgens Klamer kan daarmee de zingeving in het werk ook voor andere beroepsgroepen worden samengevat, een moment van flow en zinservaring als je op zoek bent naar het lek en het uiteindelijk vindt.'

 
Voor Marc Van den Bossche heeft zin te maken met het in primair in de wereld zijn door middel van je lichaam.  'Lichamelijkheid is een primaire wijze van in de wereld zijn, of om het Heideggeriaans te zeggen, het ´geworpen zijn in de wereld. Het lichaam heeft het primaat en daaruit volgt de rest, daaruit volgt ook cognitie en zingeving. Dat wil niet zeggen dat elke humanist aan sport moet gaan doen om zin te ontlenen natuurlijk.'

 

Hans Alma:' Jullie hebben het beiden over een esthetica, hoe moeten we dat begrijpen? 'Het gaat om een esthetica in de  klassieke betekenis en dan spreken we over de zintuiglijke ervaring en gevoel wat als zinvol ervaren kan worden', licht Van Den Bossche toe.'
Klamer: 'Voor in zin in werk geldt dat de ervaring van flow zeker een zingevende richting kan hebben. Wat betreft sluit dat aan bij de Eudaimonia van Artistoles: het goede goed doen. ' 

Worsteling

Hans Alma en Hanne Laceulle besteden in de bundel 'Waarvoor je leeft' aandacht aan voorbeeldfiguren uit de literatuur en kunst. Laceulle is gegrepen door de biografie van Menno ter Braak. ´Ter Braak was een kritisch essayist die in de jaren ´30 een kritische stroming rond het tijdschrift Forum op gang bracht. Uitgangspunt was dat de persoonlijkheid en authenticiteit van de kunstenaar doorslaggevend en zichtbaar moest zijn in het werk. De vent ging voor de vorm. 
Tevens werden dogma´s overboord gezet, in principe moest alles kritisch beoordeeld kunnen worden, dus ook de eigen authenticiteit. Waarmee je dus jezelf kunt ondergraven.
Deze stellingname en worsteling maakt Ter Braak actueel in het kritisch humanisme. 

Alma ziet duidelijk een overeenkomst met de kunst en met name de avant-garde. Zij schreef inde bundel een hoofdstuk samen met Ruud Kaulingfreks over kunst als bron van zin.

'Moderne kunst streeft niet meer puur de schoonheidservaringen na maar zet de maatschappij aan tot zelfreflectie. De vraag was ook: Hoe breng je een authentiek gevoel tot uitdrukking? 
Kandinksy noemde dat de innerlijke noodzaak. Dat heeft ook een spirtuele dimensie, bijvoorbeeld door de koppeling van het particuliere met het universele.'

Laceulle acht het idee van authenticiteit tegenwoordig achterhaald. 'Wie je bent wordt in deze postmoderne tijd veel vaker als gefragmenteerd gezien. Vroeg bestond de man uit één stuk nog wel.

Alma: In de kunst is er altijd een streven naar heelheid als ideaal. Maar de kunst zelf heeft ook als functie dat te verstoren. De heelheid is er niet, maar het verlangen ernaar heeft wel zin. Dat heeft voor mensen een functie als spiegel, mensen herkennen daarin hun eigen onvolkmaaktheid.' 

Reflectie op 'Waarvoor je leeft'

Na de auteurs is het woord aan Rein Zunderdorp die over het boek reflecteert. Hij is positief over het boek.
'Het geeft een goed uitgangspunt voor discussies over de verschillende aspecten van zin- en betekenisgeving binnen het HV. Ook wat betreft de plaatsbepaling van het modern humanisme. 'De beschrijving van het humanisme als levensbeschouwing, als zingevingskader met een open karakter, een platform voor dialoog, dat spreekt mij aan.'

Open Source

Onderscheidend voor het moderne humanisme is dat het niet alleen een open dialoog aangaat, denkt Zunderdorp. 'Het heeft ook een 'open source' karakter. De bronnen en vooronderstellingen zijn open en controleerbaar, niet mystiek of occult, een voorwaarde voor een open dialoog. De voorkeur voor de 'rede' en de 'menselijke vermogens' bij zingeving betekent overigens niet dat humanisten alleen wetenschappelijke methoden toepassen. Maar niet allen non-fictie, maar ook fictie kan bijdragen aan zingeving. Als we maar voor ogen houden dat alle levensbeschouwing 'contextgebonden mensenwerk' is, zoals Peter Derkx terecht stelt. 

Zunderdorp gaat ook in op de relaties met religies. 'Het humanisme heeft een belangrijke maatschappelijke taak als waakhond jegens die orthodoxe gelovigen die de eigen dogma's en taboes algemeen verbindend willen verklaren voor alle burgers. Dit is niet alleen een bedreiging van de vrijheden van die burgers, maar op termijn ook een bedreiging van de godsdienstvrijheid. Het is goed dat de binnen het Humanistische platform opererende Vrijdenkers daarop bijzonder alert reageren. Interessanter is echter ons bondgenootschap met de vrijzinnig-religieuzen. Niet alleen zijn zij bondgenoten tegen de orthodoxie, maar tevens zijn zij bezig met zingeving op een voor ons interessante manier, bijvoorbeeld Prof. André Droogers (emeritus VU) beschrijft dat in zijn nieuwe boek 'Zingeving als Spel, over religie, macht en speelse spiritualiteit', een vrijzinnige vorm van zingeving die heel goed op ons open platform kan plaatsvinden.

Het unieke van de mens is zijn brein

Tenslotte roept Zunderdorp tot vervolg meer breinwetenschap in relatie tot zingeving.
'Er is een hausse aan publicaties over hersenonderzoek en de relatie met aspecten van zin-  en  betekenisgeving. Merk Mieras schreef over de liefde. Dijksterhuis over het 'Slimme onbewuste' en Sitskoorn over de 'Passies van het brein'. En er is en komt nog veel meer. In 'Waarvoor je leeft' wordt er hier en daar naar verwezen, maar ik denk dat we hier een nieuwe en veelbelovende bron voor zingeving hebben. Zeker voor humanisten die graag de wetenschap te hulp roepen een enorme kans.'

Discussie

De discussie draait om een aantal punten: wat is de rol van voorbeeldfiguren, welke praktijken en oefeningen kunnen belangrijk zijn en hoe kunnen evolutietheorie en neurowetenschap een rol spelen bij het onderzoek naar zingeving. Lees verder

Foto's: Copyrights UvH, met dank aan Jos Kuklewski.

Meer informatie

Kijk op site van de uitgever SWP voor informatie over het boek of op www.bol.com

Meer kijken, lezen en luisteren

Kijk eens in onze dossiers, met name het dossier over het humanisme en in het dossier levenskunst   

Gepubliceerd:01-06-2010