Houellebecq strijdt Tegen de vooruitgang

Het liberalisme is ontspoord. Er is geen sprake meer van een samenleving; er zijn alleen nog maar elementaire deeltjes. Dat is de kern van de boodschap van Michel Houellebecq.  Maarten van Buuren spreekt op 8 juni over het werk van de Pools-Franse filosoof en schrijver. 'Humanisten zullen zich aangesproken voelen door zijn felle kritiek op de hedendaagse samenleving.' 

Waarom kies je voor Houellebecq?

Mijn keuze valt op Michel Houellebecq, omdat hij een van de weinige, springlevende schrijvers is wiens werk een combinatie is van literatuur en filosofie, op vergelijkbare manier als Peter Bieri / Pascal Mercier of De Montaigne. Houllebecq schrijft romans waarin hij felle kritiek levert op de huidige samenleving. Hij baseert zich daarbij op persoonlijke ervaringen, maar hij plaatst die in een breed sociaal-filosofisch kader. De romans 'Elementaire deeltjes' en 'De wereld als markt en strijd: roman' zijn daar de mooiste voorbeelden van.

De ondertitel van de lezing is 'Tegen de vooruitgang', waarom?

Tegen de vooruitgang is een motto waarmee Houllebecqs denken omschreven kan worden. Houllebecqs sociaal-kritische standpunt komt erop neer dat hij alle huidige ellende toeschrijft aan een uit de bocht gevlogen liberalisme. Het interessante is nu dat Houllebecq twee vormen van liberalisme onderscheidt: economisch en seksueel liberalisme.
Het zijn de twee systemen van  differentiatie op grond waarvan mensen zich van elkaar onderscheiden. Iedereen streeft naar macht en prestige volgens deze criteria. Het systeem van de vrije markt heeft ertoe geleid dat er op economisch gebied een breuk is ontstaan tussen puissant rijken aan de ene kant en paupers aan de andere.

Op seksueel gebied heeft hetzelfde principe geleid tot een soortgelijke scheiding tussen mensen die tijdens hun leven genieten van tientallen, honderden liefdesrelaties en mensen die tijdens hun leven maar vijf of zes keer met iemand naar bed gaan, of helemaal niet. Ook hier gaapt er een kloof tussen de superrijken en de paupers. Soms verwerft iemand rijkdom en prestige op economisch gebied, maar blijft hij op seksueel gebied met lege handen staan; soms bedeelt de natuur hem of haar met een rijk liefdespotentieel, maar blijft hii of zij economisch achter. Soms scoren mensen hoog op beide gebieden (popzangers vormen de absolute top van deze elite) ; maar vaker scoren mensen op geen van beide gebieden. 
Datgene wat door de meeste mensen als vooruitgang, als vrijheid wordt aangemerkt is volgens Houellebecq in feite een terugval naar de wetten van de jungle waarin uitsluitend het recht van de sterkste heerst. Tegen deze zogenaamde vooruitgang verzet hij zich met alle macht.

Wat stelt Houellebecq tegenover de vooruitgang?

Liberalisme leidt volgens Houllebecq tot vereenzaming, misschien beter: tot 'verenkeling'.
Er is geen sprake meer van samenleving; er zijn alleen nog maar elementaire deeltjes. De oplossing moet volgens Houllebecq worden gezocht in vormen van sociale regelgeving. Het economische liberalisme zou moeten worden bestreden met een vorm van socialisme die mensen tegen de willekeur van de vrije markt beschermt, dus: garantie op werk voor iedereen, bescherming van de zwakkeren, ouderen en  minder validen. Het seksuele liberalisme moet volgens Houllebecq worden bestreden door een algemeen aanvaarde moraal die stoelt op monogamie en op een verbod op overspel. Binnen een dergelijke moraal moet iedereen een bedgenoot kunnen vinden. Zo'n moraal bestaat natuurlijk al en heet het huwelijk, maar huwelijk dient opgevat te worden in de traditionele, door de kerk bezegelde vorm.

Op welke manier kan Houellebecq humanisten inspireren?

De logische samenhang tussen de voorstellen die Houllebecq doet om de rampzalige uitwassen van het liberalisme tegen te gaan noemen we gewoonlijk een ethiek. Humanisten zullen zich ongetwijfeld aangesproken voelen door Houllebecqs felle kritiek op de hedendaagse samenleving. Ik denk dat Houllebecq hen meer dan voldoende stof tot discussie geeft met zijn voorstellen voor het herstel van wat je het best een gemeenschap kunt noemen. Stof voor discussie in de eerste plaats omdat de oplossing volgens Houllebecq ligt in de terugkeer naar traditionele en van boven af gesanctioneerde regels. Stof voor discussie vervolgens omdat Houllebecqs voorstellen summier zijn en nadere invulling behoeven. Stof voor discussie tenslotte, omdat het de vraag is hoe we terug kunnen keren naar een samenleving van vroeger en, als dat al mogelijk is, of we dan niet nadelen op de koop toe moeten nemen die misschien bezwaarlijker zijn dan de voordelen. (Houllebecq is een bewonderaar van Aldous Huxleys  Brave New World).

Aanstaande dinsdag 8 juni is de laatste aflevering in de reeks Levenskunst.
Wat is je gevoel nu het einde daarvan nadert?

Ik heb een heel goed gevoel over het verloop van deze reeks. De samenwerking met Joep Dohmen blijkt een ijzersterke formule te zijn. Het publiek heeft blijk gegeven van bijval door zijn massale belangstelling. Joep en ik hebben het al gehad over een voortzetting van de samenwerking binnen een reeks die gewijd kan zijn aan een filosofisch thema (vriendschap bijvoorbeeld), of aan een volgende reeks met hetzelfde uitgangspunt als in deze reeks, namelijk ethiek in de betekenis die wij aan dat woord hebben gegeven: een levenshouding die schrijvers en filosofen ontwikkeld hebben op basis van eigen levenservaringen. In dat verband hebben zowel Joep als ik nog talloze grote namen die we in dit programma niet hebben kunnen behandelen, maar die we in een volgend programma graag aan bod zouden laten komen.  

Maarten van Buuren is Hoogleraar Moderne Letterkunde aan de Universiteit Utrecht.
 

Meer informatie

Kijk op de website van Studium Generale voor het programma en alle opnames en verslagen van vorige lezingen in de serie Levenskunst. 

Meer kijken, lezen en luisteren

Kijk in ons webdossier over levenskunst bij Nieuws. Daar vindt u meer interviews met Joep Dohmen en Maarten van Buuren. 

Gepubliceerd:03-06-2010