Rituelen passen bij het humanisme

'Probeer de beeldspraak te horen': rituelen in de zorg

Hoe kunnen rituelen wezenlijke momenten voor cliënten in de zorg markeren? Tijdens het symposium 'Rituelen in de zorg: hoe doe je dat?' komt deze vraag aan de orde. Humanistisch geestelijk verzorger Neanske Tuinman verzorgt een workshop. 'Probeer de beeldspraak te horen in wat een cliënt zegt of de essentie van het verhaal te vertalen in metaforen.'

Vanwaar uw interesse in rituelen?

Mijn interesse is ontstaan tijdens mijn jeugd en groeide tijdens mijn opleiding Humanistiek, die ik afsloot met een onderzoek naar rituelen. Mede omdat humanisten daar niet veel mee deden. Inmiddels begeleid ik sinds enkele jaren, zowel intramuraal als vrijgevestigd, uiteenlopende rituelen.
Recent heb ik samen met Jan Hein Mooren zelfs een artikel* geschreven over het belang van rituelen binnen humanistisch geestelijke verzorging. De afwijzende houding is bij veel humanisten de laatste twintig jaar stapje voor stapje afgezwakt. Ook is er sprake van een toenemende belangstelling voor rituelen, die doorwerkt in humanistische kringen.

Wat is een ritueel?

Symboliseren wordt over het algemeen gezien als basis van alle ritueel. Dus elk ritueel is een symbolisch handelen. Ik vat het ritueel op als een gestileerd handelen waarmee mensen (meestal gezamenlijk) op symbolische wijze uiting geven aan hun betrokkenheid op een omvattend betekenisuniversum en zin geven aan belangrijke momenten en gebeurtenissen in hun leven.
In het algemeen kun je zeggen dat humanisten een betekenisuniversum aanspreken dat meer horizontaal is (tussen mensen) en religies zich eerder richten op een verticaal betekenisuniversum (tussen de mens en het bovenmenselijke: god). Dit onderscheid is echter niet meer heel scherp te maken. Beide maken bovendien gebruik van persoonlijke en collectieve symboliek.

Wat is het doel van de worskhop?

Ik wil mensen graag iets meegeven van wat rituelen zijn, waar ze uit bestaan en wanneer en hoe je ze kunt toepassen. Het gaat niet om grootse en meeslepende rituelen, maar dat deelnemers ideeën krijgen hoe ze rituelen, hoe klein ook, kunnen gebruiken bij zin- en betekenisgeving van cliënten.
Dat geldt voor HGV'ers, maar ook voor de hulpverleners.

Kun je daar een voorbeeld van geven?

Soms kunnen kleine dingen heel belangrijk zijn. Ik had ooit een cliënte, die in het ziekenhuis lag en wist dat ze ging sterven. Ze miste haar poezen erg, maar wist dat ze die niet meer zou zien. Ik heb toen de twee gelijkende poezenbeeldjes bij haar thuis opgehaald en naast haar neer gezet. Ze had deze van een dierbare vriendin gekregen die inmiddels was overleden, maar haar in een droom had laten weten dat het goed was. Mijn cliënte was blij met de beeldjes. Het maakte het voor haar makkelijker om afscheid te nemen van wat haar dierbaar was.

Wat maakt een ritueel een goed ritueel?

Bij een volledig ritueel maak ik altijd gebruik van de vijf verhalende elementen tijd, plaats, personages, thema en een verhaallijn. Bij humanistische rituelen staat daarbij het levensverhaal van de persoon centraal. Ik probeer verbinding te maken met de personen die het ritueel willen vormgeven en me in te leven in wat voor hen belangrijk is.

Uit welke tradities put u?

Ik maak gebruik van symboliek uit onze Nederlandse traditie. Dit kan van alles zijn. Ik laat mij als humanist ook inspireren door bijvoorbeeld christendom en boeddhisme. In de praktijk gaan die prima samen. Je merkt dat je in een steeds multicultureler wordende samenleving dat ook wel moet doen. Afgelopen jaar had ik bijvoorbeeld een huwelijk tussen een humanist en een boeddhist. De kunst is dan persoonlijke symboliek en collectieve symboliek in samenspraak op een goede manier te combineren. Uiteindelijk gaat het niet om een levensbeschouwing, maar om mensen die een bepaald moment in het leven met elkaar willen vieren of herdenken en op persoonlijke en eigen wijze stil willen staan bij deze ervaring of gebeurtenis.

Zijn er voor u grenzen als humanist?

Een collega werd eens gevraagd mee te helpen een heksenritueel vorm te geven. Ik kan me voorstellen dat voor mij daar ook een grens is, maar de vraag is nog nooit aan mij gesteld.

Wat wilt u een geestelijk verzorger adviseren die er nog weinig mee doet, maar dat wel wil doen. Hoe te beginnen?

De eerste stap is in de gesprekken te letten op metaforen en beeldspraak die je cliënt gebruikt. Daar kun je in een ritueel goed gebruik van maken. Daarnaast is goed luisteren van belang. Als je echt begrijpt wat voor iemand van betekenis is, kun je iemand natuurlijk beter helpen een ritueel te bedenken dat echt goed bij de persoon past. Als je daar een idee van hebt kun je verder gaan met de vormgeving van het ritueel en de elementen tijd, plaats, personages, thema en een verhaallijn met elkaar combineren.

*Het artikel van Neanske Tuinman en Jan Hein Mooren vindt u in:
Handelingen, Tijdschrift voor praktische theologie, 2009/ 4 pag. 26-37 

Meer informatie

Tijdens het symposium 'Rituelen in de zorg'  zoeken de deelnemers met elkaar naar nieuwe manieren om wezenlijke momenten in een mensenleven te markeren. De deelnemers verwerven inzicht in de verschillende behoeften die er bij cliënten zijn. En in de workshops worden concrete handvatten geboden om hier in de dagelijkse praktijk op in te spelen. Een initiatief van het Humanistisch Verbond, afdeling Zwolle e.o, en de Isala klinieken. Directeur van het Humanistisch Verbond Ineke de Vries is dagvoorzitter. Lees verder

Gepubliceerd:01-02-2010