Zoeken

Privacy en democratie buitenspel bij paspoortbiometrie

Vingerafdrukken die afgestaan worden voor het biometrische paspoort worden sinds 2009 verzameld en straks in een centrale database opgeslagen. Ze kunnen dan gebruikt worden voor opsporingsdoeleinden. Dat is een schending van de privacy. Bovendien was de democratische openheid bij de besluitvorming hierover verre van optimaal.

Die conclusies blijken uit het rapport ´Happy landings? Het biometrische paspoort als zwarte doos´, dat de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) vorige week publiceerde.
Hierin brengt internationaal jurist Vincent Böhre tien jaar parlementaire geschiedenis over het biometrische paspoort in kaart. De focus ligt in het onderzoek op de beginselen privacy, identiteit en transparantie. Maar ook de verantwoordingsplicht van de overheid, de keuzevrijheid voor de burger en effectiviteit en efficiëntie worden belicht. Op al deze punten heeft de overheid steken laten vallen, zo blijkt.

Collectieve mensenrechtenschending

Naar aanleiding van het rapport heeft de PvdA-er Heijnen op 1 november Kamervragen gesteld aan de minister van Binnenlandse Zaken. Het verbaast Böhre niet. Zo spreekt hij zelf in een interview in Binnenlands Bestuur over een collectieve mensenrechtenschending. Is het echt zo erg?
´Mensenrechtenschending is misschien een beladen term, want mensen denken dan direct aan grove schendingen in het buitenland. Maar in Nederland zijn deze schendingen er ook. In dit geval gaat het om het recht op privacy en bescherming van persoonsgegevens van de gehele Nederlandse bevolking. Een klassiek rechtsbeginsel wordt nu omgedraaid. De overheid mag van oudsher immers pas inbreuk maken op je privacy als er een redelijke verdenking is. Nu worden van iedereen vingerafdrukken opgeslagen voor toekomstige opsporingsdoeleinden.

"Er is een opvallende verschuiving geweest van verificatie naar identificatie"

Van verificatie naar identificatie

Om het anders te zeggen: er is een opvallende verschuiving geweest van verificatie naar identificatie, constateert Böhre. 'Terwijl in 2002 nog sprake leek van verificatie van het reisdocument d.m.v. van decentraal (gemeentelijk) opgeslagen biometrie, werd in 2009 de wettelijke basis gelegd voor identificatie door middel van centrale opslag (in een nationale database) voor meerdere doeleinden, waaronder ook opsporing en vervolging.'

'Dit besluit kan contraproductief zijn', meent Böhre. Zo schrijft hij daarover in het rapport:'Men lijkt zich nooit te hebben afgevraagd of een centrale, online raadpleegbare database met de biometrische gegevens van 16 miljoen Nederlanders op termijn niet juist tot (veel) meer identiteitsfraude en andere problemen zou kunnen leiden, hetzij van binnenuit (door inherente technische onvolkomenheden en foutmarges, menselijke corruptie of datalekken), hetzij van buitenaf door hacking.'

Bovendien blijken de biometrische gegevens op de chip bij uitgifte van het reisdocument nauwelijks te worden gecheckt. Böhre: 'Het is goed mogelijk dat daardoor inmiddels tienduizenden gebrekkige paspoorten en identiteitskaarten in omloop zijn, met alle latere problemen van dien.

Dat de identificatie-doeleinden parlementair vrijwel onbesproken zijn geweest, roept vragen op over de democratische controle', meent Böhre. Heeft de Kamer dan zitten slapen?
´Ik denk dat er te weinig kennis over het onderwerp in de Tweede Kamer is geweest en wellicht was er ook gemakzucht. Daarnaast was het klimaat na 9-11 angstig en het beleid vooral gericht op veiligheid´.

Comeback van de civil society

Böhre ziet wel dat het tij aan het keren is. De civil society, het maatschappelijke middenveld dat zich druk maakt over bescherming van burgerrechten, is aan een comeback bezig in Nederland.
'Zowel politieke partijen als actieve burgers, die zich steeds beter organiseren, vinden de huidige gang van zaken onwenselijk. Privacy wordt gelukkig steeds vaker en door steeds meer mensen gezien als een thema dat kritisch gevolgd moet worden. Omdat de VVD inmiddels grote moeite heeft met de opslag van vingerafdrukken, zou het best zo kunnen zijn dat de Paspoortwet binnenkort wordt aangepast. Er ontstaat nu immers een kritische meerderheid van D66, de linkse partijen, VVD en PvdA.'

Daarnaast zijn er rechtszaken.' Privacy First voert samen met 22 mede-eisers een civielrechtelijk proces tegen de Staat ter onrechtmatigverklaring van de nieuwe Paspoortwet. Dit omdat volgens hen sprake is van strijd met hogere Europese regelgeving over privacy en bescherming van persoonsgegevens. Dat acht ik een kansrijk proces. Hetzelfde geldt voor bestuursrechtelijke procedures van individuele burgers.'

Mensenrechten als passie

Vincent Böhre is naast jurist ook voorzitter van het door het Humanistisch Verbond opgerichte Platform Bescherming Burgerrechten. Daarnaast is hij actief bij het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten. Mensenrechten zijn dus echt 'zijn ding', zou je kunnen zeggen.
Over welke privacy-zaken maak je je nog meer zorgen als je kijkt naar het regeerakkoord?
'Dat zijn vooral cameratoezicht in het publieke domein en preventief fouilleren. Openbaar cameratoezicht maakt van iedereen een potentiële verdachte, zeker als het wordt gekoppeld aan automatische gezichtsherkenning. Bij preventief fouilleren is het risico, zeker met de huidige regering, dat allochtone Nederlanders daar in disproportionele mate mee te maken krijgen.
Dat vind ik een onwenselijke ontwikkeling. Buiten het regeerakkoord maak ik me overigens ook zorgen om dataretentie (de bewaarplicht van ieders telefonie- en internetgegevens). '

Beperkt mensbeeld

Een overheid die voorbij gaat aan de privacy van de burger en die geen enkele keuzevrijheid biedt plus een parlement dat het allemaal maar goed vindt. Hoe kan dat nou? Misschien is een te beperkt mensbeeld hiervan wel de oorzaak. In het onderzoek heeft Böhre namelijk ook over het begrip identiteit nagedacht.
'De manier waarop de besluitvorming heeft plaatsgevonden lijkt voor een deel te zijn bepaald door een beperkt mensbeeld. Impliciet draait het hierbij om het concept identiteit in zijn meest beperkte, kunstmatige vorm. Ieder mens heeft hier een identiteit in de zin van een willekeurige verzameling oppervlakkige, digitaal geregistreerde lichaamskenmerken. Zo blijft er van de mens in wezen niet veel meer over dan een biometrisch algoritme. In dit beperkte mensbeeld lijkt voor de problematiek van gewetensbezwaarden en principiële weigeraars per definitie geen plaats. Dit zou deels het gebrek aan keuzevrijheid terzake kunnen verklaren.'

Een horreur voor humanisten, zou je kunnen zeggen. Want, het Humanistisch Verbond maakt zich zorgen over het feit dat deze burgerrechten zo gemakkelijk aan de kant worden gezet. Meer schendingen van privacy betekent niet automatisch meer veiligheid, het betekent ook meer kwetsbaarheid voor individuen.

Meer informatie

Vincent Böhre studeerde internationaal & Europees recht en Nederlands recht aan de Universiteit van Amsterdam. Hij werkte voor Loyens & Loeff en Amnesty International, is actief bij het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (NJCM) en voorzitter van het Platform Bescherming Burgerrechten.

Böhre houdt een Workshop over dit onderwerp op de Ledendag 2010 met als thema privacy op 1 december in Driebergen, Antropia.

Meer kijken, lezen en luisteren

Lees ons privacydossier

Gepubliceerd:03-11-2010