Kathalijne Buitenweg over de inbreuk op sociale rechten

Naast burgerrechten en politieke rechten hebben mensen economische, sociale, en culturele rechten (ESC-rechten). De aandacht voor burger- en politieke rechten is veel groter dan die voor de ESC-rechten. Schendingen van het recht op vrije meningsuiting of privacy roepen ook een ander soort verontwaardiging op dan een inbreuk van sociale rechten. Kathalijne Buitenweg legde het verschil tussen diverse mensenrechten uit.

Buitenweg hield een lezing op 18 oktober in het kader van HuMaU (Humanisme Maandag Utrecht). Inbreuk op sociaal-economische rechten leidt tot noden bij mensen zoals armoede of gebrek aan schoon water. Wij vinden dat erg als we er van horen. We hebben mededogen met de slachtoffers. Maar we zien het niet als een schending van mensenrechten.
Dat is niet terecht, vond Kathalijne. De reden hiervan hangt samen met het beeld van de verschillen tussen de rechten. Burger- en politieke rechten zijn zogenaamde negatieve rechten. De overheid of instituties mogen iets niet doen. De ESC-rechten zijn positieve rechten. De noden van mensen werken verplichtend. Volgens deze rechten moet er wel iets worden gedaan. Voedsel verstrekken bijvoorbeeld.

Het nalaten van hulp treft zwakkeren in de menswaardigheid van hun bestaan. Uitgaande van de grote aandacht voor de klassieke rechten lijkt het wel of het niet verstrekken van voedsel minder erg is dan het stelen van voedsel! Terwijl het effect ervan voor mensen hetzelfde is.

Armoede is eigen schuld

De oorzaak van armoede wordt vaak bij de armen zelf gelegd. Mensen zien armoede niet als resultaat van sociale omstandigheden, maar vinden dat armen zelf schuldig zijn aan hun situatie. Maar het zijn de  machtigen die de zwakkeren in die omstandigheden drukken. Vaak niet intentioneel, maar via sociaal-economische constellaties. In de handel met ontwikkelingslanden bijvoorbeeld zijn de afspraken zo gemaakt dat het westen profiteert van handelsvoordelen in plaats van andersom. Eerlijke handel kan al een groot deel van armoede voorkomen. Met name de gevolgen van akkoorden en verdragen bedreigen de vrijheid van de armen. Machtigen belemmeren zwakkeren zich een menswaardig bestaan te verschaffen. Want wat is de waarde van vrijheid bij gebrek aan water of aan voedsel? De sociaal-economische rechten nu verbieden de machtigen dit te doen.  

Het wonderlijke is dat bij schendingen van politieke of burgerrechten maatregelen worden genomen, merkte Kathalijne op. Maar bij inbreuk op sociale rechten wordt er veelal gesproken van een interne aangelegenheid binnen een land. Of wordt het als een resultaat van een goed onderhandelingsproces beschouwd. En maatregelen blijven uit. Dat is onterecht. Het betreft een schending van mensenrechten. Geen zaak van mededogen. Ook geen morele kwestie, waarschuwde zij. Over moraliteit kunnen mensen van mening verschillen. Over rechten is geen discussie mogelijk. Via rechten kunnen maatregelen worden afgedwongen.

De landen aangesloten bij de Europese Unie zijn gebonden aan verdragen zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Bij het Verdrag van Lissabon is afgesproken dat de EU ook zal toetreden. Over toetreding tot het Europees Sociaal Handvest (ESH) de sociale tegenhanger van het EVRM wordt niet gesproken. Blijkbaar is daar weerstand.

Hoe gedragen we ons als consumenten?

Kathalijne nam ons mee in de wereld van verdragen en akkoorden op het niveau van de EU. Wij realiseerden ons hoe nuttig het is daar inzicht in te verwerven en bewust van te worden. We zouden wensen dat deze kennis meer algemeen verspreid was. En we vroegen ons af wat we als individuen konden doen. We bespraken met haar het verschil tussen de mens als burger en als consument. Als burgers  onderschrijven wij de rechten zeker als humanisten. Maar hoe gedragen wij ons als consumenten? In de keuze van ons voedsel wel of geen vlees . . .  En in de keuze van onze kleding. We kunnen weten dat een t-shirt van een zeer lage prijs verdacht is. Het is zaak onze fantasie in te zetten in een dergelijk geval. Alert te (leren) worden op de consequenties van ons handelen. En onze empathie voor mensen in andere minder riante omstandigheden te laten spreken.

Verslag en foto's: Loeki Feringa: Werkgroep Humanistisch Verbond Utrecht

Meer lezen, luisteren of kijken

Zie ons webdossier over mensenrechten