Het Humanisme en het kwaad

Hoe verleidelijk is Het Kwaad? Daar draait het om in OBA Live morgenavond. In de radiotalkshow is Pleun van Vliet hoofdgast. Zij praat over het 'Het Lucifer Effect' van Philip Zimbardo. Dat boek beschrijft een experiment waarbij mensen in staat bleken tot gruwelijke daden. Patrick Vlug, humanistisch geestelijk raadsman bij Justitie, is gastredacteur. 'Het kwaad in het humanisme is te lang onderbelicht gebleven.'    

Wat zegt het boek van Zimbardo over het kwaad in het gedrag van mensen, over de mens zelf en zijn aanleg?

In feite vooral dat we bij kwaad niet zozeer moeten zoeken naar eigenschappen van mensen, naar hun inborst die hen meer of minder in staat zou stellen om kwaad te doen, maar meer naar de dynamiek tussen mensen. En naar de dynamiek in systemen waarin mensen functioneren. Bijvoorbeeld een gevangenissysteem dat zo in elkaar steekt dat het de mensen die er werken zo onder druk zet dat ze dat gaan afwentelen op mensen die nog onmachtiger zijn dan zijzelf. 

Spreek je wel eens met jouw cliënten over het kwaad?

Nee, nooit expliciet. Maar impliciet komt wel aan de orde. Daarbij valt op dat gedetineerden anderen als kwaadaardig beschouwen, en hun eigen handelingen als goedaardig of normaal. Het komt niet in ze op dat anderen hun handelen rechtmatig als kwaad kunnen zien. Daarin lijken ze dus erg op jou en mij: wij kunnen ook maar met veel moeite zien (en met nog meer moeite aanvaarden) dat anderen de motieven achter onze handelingen als kwaadaardig waarnemen. 

Als het waar is dat het kwaad in ieder mens zit, wat zou een humanistische manier zijn om met je 'eigen duivels' om te gaan?

Het zou onzin zijn om te beweren dat in elk mens een Eichmann huist. Dergelijke uitspraken verhelderen niets en zijn bovendien niet waar. Er zijn mensen die nooit kwaad zullen doen en er zijn er die niet eens een aanleiding nodig hebben. Verreweg de meeste mensen zitten er natuurlijk tussenin. Het zou misschien goed zijn om bij jezelf na te gaan tot welk kwaad je geneigd bent.
Dat kan beginnen bij een onderzoek naar je ondeugden, dingen die je doet die in je eigen ogen (of die van anderen) niet deugen. Of naar je vermogen om kwaad, boos te zijn en dit op anderen of tegen jezelf te richten. Ook zou het van belang kunnen zijn om je meer in te leven in mensen die kwaad hebben aangericht. Je zou kunnen ontdekken dat ze niet zoveel verschilllen van jezelf als je zou denken (en waarschijnlijk: zou willen).

Er is natuurlijk wel een groot verschil tussen psychologisch 'verstaan' en moreel goedkeuren. Die twee zijn verbonden met elkaar, maar verschillen wezenlijk. Daarnaast is een onderzoek nodig naar de manieren waarop anderen jouw handelingen en motieven als kwaad kunnen interpreteren.
Bij kwaad denken we bijna vanzelfsprekend aan iets dat buiten onszelf staat en dat van anderen is. Dit zijn mijns inziens de opgaven om mee te beginnen. Niet eenvoudig, maar wel de moeite waard.    

Is de mens van nature goed of kwaad?

De mens bestaat als zodanig niet, maar alleen als categorie, als begrip. Mensen zijn in staat tot het aanrichten van het grootste kwaad en tot het grootste goed. Mensen zijn in staat om zichzelf te scheppen en op te heffen (en anderen in beide daden mee te nemen). Het is van belang dat we rechtvaardige instituties hebben die ons samenleven inrichten en structureren. Daarnaast is het van belang dat we onze verbeeldingskracht trainen zodat we ons in onszelf, en in anderen kunnen verplaatsen: dat we de wereld vanuit verschillende perspectieven kunnen zien. Tevens is het van belang dat we realiteitszin behouden: mensen zijn geen engelen, maar ook geen beesten.
Hieruit volgt dat er altijd een zekere hoeveelheid kwaad en geweld zullen zijn. Het is aan ons om het daarmee te leren uithouden. 

Er gaan steeds meer stemmen op om het kwaad te beteugelen. Tbs'ers mogen niet meer op verlof, want dat wordt te gevaarlijk. Wat vind je van dit soort ideeën?

Ik herken de angst van mensen om kwaad aangedaan te worden, en ik vind dat we dat serieus moeten nemen. Dat serieus nemen betekent echter ook: in perspectief plaatsen. Overigens is het maar de vraag of kwaad beteugeld wordt als tbs'ers niet meer op verlof mogen. Hiermee wordt de kloof tussen de inrichting en de samenleving vergroot, hetgeen tot aanwijsbare problemen kan leiden wanneer mensen dan uiteindelijk vrijkomen.

We leven in een samenleving waarin onze controle over de ons omringende werkelijkheid toegenomen is. Of in ieder geval: het vermogen om de werkelijkheid te manipuleren en ingrijpend te veranderen. Daarmee is de angst voor datgene wat onbekend is, in onszelf, in de wereld, echter niet verdwenen. De angst voor losgeslagen tbs'ers op proefverlof, als uitvloeisel van het veiligheidsdenken, is een vorm van animisme voor de laatmoderne tijd.

Hierin speelt het gemediatiseerde karakter van onze samenleving een grote rol. De beelden die we krijgen van kwaad uit journaals, rubrieken, detectives en films stemmen in die zin niet overeen met de werkelijkheid dat ze spectaculaire gevallen uitlichten. Daardoor wordt de focus van mensen in onze samenleving gericht op juist die gevallen, bijvoorbeeld een tbs'er die ontsnapt van proefverlof en direct een delict begaat. Laat ik het zo zeggen: de kans dat je vermoord, verwond of anderszins zwaar benadeeld wordt door mensen die je goed kent is vele malen groter dan dat je ten prooi valt aan een tbs'er die je in een steeg staat op te wachten. Dat is gewoon een statistisch feit en het geeft te denken.   

Vind je dat humanisme en de humanistiek het kwaad voldoende onderzoekt?

Nee, kwaad is een onderbelicht aspect in het humanisme. Nederlands humanisme is zich in de jaren '70  en '80 steeds meer gaan afwenden van de wereld, ten gunste van een aandacht voor de binnenwereld van mensen. Dat laatste dan vooral onder het licht van vrijmaking, vrijwording, zelfwording en dergelijke. Ik heb respect voor deze onderneming en ik denk dat mensen daadwerkelijk vrijer gemaakt heeft.

Maar ik vind ook dat deze vrijmaking zich op een eenzijdige manier en in een verkeerde richting voltrokken heeft. Het eenzijdige is erin gelegen dat men vooral geïnteresseerd is geweest in een positieve antropologie waar alle pitfalls van menselijk bestaan - lijden, kwaad, onzin, noodlot, toeval -zorgvuldig uitgefilterd werden. Deze werden niet meegenomen in de meditatie, om het zo maar te zeggen. En wij zijn nog steeds niet over deze eenzijdigheid heen gekomen.

Hierdoor heeft het Nederlands humanisme geen positieve verhouding tot kwaad ontwikkeld: kwaad als iets dat net zo moeilijk te accepteren is als dat het erbij hoort. De verkeerde richting is er wat mij betreft in gelegen dat het humanisme uitgegaan is van een oppositie tot het geloof. Daarmee worden dan direct en vanzelfsprekend het protestantisme en katholicisme bedoeld, waarmee veel Nederlanders nog een appeltje te schillen hadden. Alsof we zonder geloof eindelijk 'komaf'  zouden kunnen maken met een wereld zonder kwaad.

Geloof is echter niet uitsluitend iets van christenen, islamieten of hindoes, maar het raakt het hart van humanisme. De vraag is nu: blijft dat geloof in mensen overeind wanneer je het confronteert met datgene waar mensen ook toe in staat zijn en blijven: allerlei vormen van kwaad. Gelooft humanisme wel ècht in mensen? Hoe diep steekt dat geloof? En heeft het daarbij nog wel een geloofwaardige antropologie voor ogen? In de combinatie van deze twee motieven in de ontwikkeling van Nederlands humanisme sinds Jaap van Praag toont zich een gevaar, namelijk dat het zichzelf irrelevant maakt.

Ik zou daarom ook willen pleiten voor een genealogisch onderzoek naar de ontwikkeling van het verstaan van kwaad in de humanistische antropologie. Daarbij zou het volgens mij zinvol zijn om een andere verhouding tot onze herkomst uit de christelijke vorm van geloven te vinden, want wat daar over kwaad gedacht en geschreven is, daar kunnen wij nog een puntje aan zuigen.

Lees ook het blog van Patrick Vlug hierover op human.nl

Foto: Cop. Wim Oskam, met dank.

Meer informatie

Humanistisch geestelijke verzorgers bij Justitie helpen bij het vormgeven aan het leven met gesprekken, advies en ondersteuning voor mensen die gedetineerd zijn. Meer informatie vindt u tevens op de website de gevangenishumanist.

Gepubliceerd:19-10-2010