De verbeelding gebruiken om je wil te ontdekken

Hoogleraar Wijsgerige en Praktische Ethiek Joep Dohmen houdt op 11 mei in Utrecht een lezing over levenskunst in het werk van de zwiterse filosoof en romancier Peter Bieri (ps. Pascal Mercier), bekend van de bestseller 'Nachttrein naar Lissabon'.  'Neem zelf de nachttrein, experimenteer, ga op reis en word wie je bent', is Dohmens advies.

Waarom heeft u gekozen voor Bieri?

Bieri vormt voor mij het sluitstuk in deze serie over ethiek en levenskunst. Ik heb in mijn vorige lezingen vooral werk van filosofen besproken die geloven in Bildung, de mogelijkheden van de mens om aan zijn leven vorm te geven. Bieri past daar heel goed in.

Wat is het belangrijkste element in 'Het handwerk voor de vrijheid', Bieri's belangrijkste filosofische werk?

Ook Peter Bieri gaat ervan uit dat de mens een zekere speelruimte heeft om zich te ontwikkelen.
Al is het wel een beperkte vrijheid die mede bepaald wordt door onze biografie, het lot en ons verleden. Een voorwaardelijke vrijheid dus! Bieri staat lijnrecht tegenover Sartre, die de vrijheid als absoluut ziet en de mensen die niet kunnen kiezen als te kwader trouw bestempelt.
Bieri vindt dat Sartre de menselijke mogelijkheden overschat. We ondergaan in ons leven tal van diepgaande invloeden en daar kom je echt niet zomaar van los. Dat is megalomanie!

Waarin bestaat het 'handwerk' voor de vrijheid uit?

Het woord 'handwerk' drukt goed uit waar het over gaat. Het is een opdracht aan ieder van ons om jezelf op het spoor te komen, door uit de wirwar van behoeften, wensen en ambities datgene te filteren wat werkelijk voor jou van belang is, wat bij je past. Maar het is nog niet zo eenvoudig om dat te ontdekken. In zijn Het handwerk van de vrijheid formuleert hij  drie begrippen die daarbij kunnen helpen. 1. Articulatie. Het concrete uitdrukken van wat je wilt. 2. Begrijpen: Wat zijn de achterliggende motieven van je wensen. 3. Beoordelen: zijn dit goede wensen, passen ze werkelijk bij mij?

Wat is er voor nodig om de 'auteur' van het eigen leven te zijn?

De ondertitel van het Handwerk van de vrijheid luidt: 'de ontdekking van de wil'. Dat is belangrijk, want Bieri ziet de wil niet als een zelfstandig vermogen, en ook niet als iets dat je 'vanzelf' al hebt, maar als iets dat je moet ontdekken. Je moet voor jezelf je wil toe-eigenen. Je moet een bepaalde wens tot jouw wil maken, door je daarmee te identificeren. De verbeelding speelt daarbij een grote rol. Mensen kunnen zich voorstellen op grond van een verlangen een bepaalde keuze te maken en dan te bezien of ze daarmee instemmen. Dit leidt tot herkenbare vragen: wat als ik mijn baan zou opgeven? Wat als ik zou emigreren? Wat als ik nou eens geen kinderen krijg? Dankzij je verbeelding verruim je het domein van mogelijkheden.

Bieri is ook romancier (pseudoniem Pascal Mercier). Wat is voor hem het verband tussen filosofie en literatuur?

Verbeelding en taal zijn heel belangrijk in het totale werk van Bieri. Maar in de analytische filosofie kwamen ze naar zijn smaak te weinig aan bod. Daarom nam Bieri een jaar vrij van de filosofie en ging romans schrijven. In 1995 schreef hij zijn eerste roman, Perlmans Zwijgen. In zijn latere romans experimenteert hij verder met manieren om te verbeelden hoe de menselijke ziel in het echte leven worstelt met de vrijheid. Hij gebruikt dus de literatuur om een narratieve levensfilosofie te ontwikkelen. Zijn romans en filosofie zijn complementair, je begrijpt zijn romans veel beter nadat je zijn filosofisch werk hebt begrepen.

Wat vind je de zwakten van het boek?

Als je naar levenskunst kijkt, zie je dat bij auteurs als Aristoteles, de stoïcijnen of Sloterdijk het thema oefening een grote rol speelt. Bij Bieri niet, dat is een zwaktebod, alsof verbeelding en overwegingen genoeg zijn. Bovendien hanteert hij een sterk cognitief-reflectief-narratief model waarin het onbewuste veel te weinig meespeelt. Hij erkent weliswaar de rol van onbewuste invloeden op onze keuzes - we zijn ten dele blind voor onszelf - maar doet daar verder niets mee.
Derde kritiekpunt zou kunnen zijn dat bij Bieri de vrijheid voorop staat. Dat is de kern van zijn ethiek. Voor hem gaat het er in de eerste plaats om dat mensen authentiek en vrij zijn, maar de relatie tussen vrijheid en solidariteit of rechtvaardigheid werkt hij niet uit.

Waarom zijn de romans van Bieri (ps. Mercier) zo succesvol, denk je?

Zijn romans appeleren aan een herkenbare onvrede, een gevoel van onbehagen van veel mensen over hun verwarrende levensloop. Hoe ging dat eigenlijk destijds? In welke richting wil ik nu eigenlijk verder? Hoe kan ik het beter doen? Bieri laat zien wat het is om te keuzes te maken en dat je leven binnen zekere grenzen altijd een openheid heeft. Er is altijd ruimte opnieuw te beginnen. Bieri tilt dus om zo te zeggen het tobben en mijmeren van de moderne mens naar een hoger plan.
Gregorius, de hoofdpersoon uit 'Nachtrrein naar Lissabon' is daar een goed voorbeeld van.
Hij gebruikt de verhalen en biografie van andere mensen om er achter te komen wat hij zelf wil.

Wat wil je dat mensen overhouden aan je lezing?

Ik hoop dat mensen 'Het Handwerk van de Vrijheid' gaan lezen, want dat is ook voor humanisten een belangrijk boek. 'Bewust leven' is het motto van het humanisme, nou dan is Bieri een van de filosofen die op heldere wijze laat zien waar dat op neerkomt. Neem zelf de nachttrein, experimenteer, ga op reis en word wie je bent. Op die manier is eigenlijk elke roman, elke film en ontmoeting tussen mensen waardevol! Je staat weer met een frisse blik in het leven.

Joep Dohmen is hoogleraar Wijsgerige en Praktische Ethiek aan de Universiteit voor Humanistiek  

Meer informatie

Kijk op de website van Studium Generale voor het programma en de opnames en verslagen van vorige lezingen in de serie Levenskunst. 

Meer lezen, kijken en luisteren

Kijk in ons dossier levenskunst

Gepubliceerd:06-05-2010