'gepast wantrouwen hoort in een volwassen democratie'

Morgen introduceert het Humanistisch Verbond de Stichting Bescherming Burgerrechten. Dat gebeurt tijdens het symposium 'Overheid als Black Box' in Felix Meritis. Joyce Hes is namens de afdeling Amsterdam betrokken geweest bij de voorloper van de stichting. Verschillende organisaties werken daarin samen om onze privacy te bewaken.  

Het Platform Bescherming Burgerrechten startte in mei 2009. Welke ambities waren er toen?

We zijn gestart met een gezamenlijke zorg over de aantasting van de klassieke burgerrechten, met name het vrijheidsrecht privacy. Ik was bestuurslid van de afdeling Amsterdam. Met steun van het landelijk bureau en de afdelingen Amsterdam en Haaglanden is op het congres 'De Gescande Mens' het Platform Bescherming Burgerrechten opgericht. 

Het eerste idee was om als een 'aparte waakhond' te werken. Maar toen bleek dat er al diverse clubs op dit terrein actief waren (dan wel in oprichting zoals Bits of freedom), hebben we voor de Platformformule gekozen. Het doel: de persoonlijke vrijheid bewaken en de schending van privacy door overheid en bedrijfsleven tegengaan door een netwerk te vorme. Dat was in het begin best wennen omdat de verschillende deelnemers als Vrijbit, de Koepel van DBC vrije therapeuten en Bits of Freedom maar ook Privacy First toch vanuit verschillende achtergronden bezig zijn met de privacy.

Wat is er bereikt?

We zijn er in geslaagd de verschillende culturen die in zo'n overlegstructuur bestaan dichter bij elkaar te brengen. Er is een continuïteit in de overlegstructuur en een groot engagement bij de organisaties. We hebben ook wel wat bereikt. Er is meer aandacht in de politiek en in de media voor privacy-onderwerpen zoals de Paspoortwet, de Koepel van DBC vrije psychiaters heeft een procedure gewonnen. Er zijn andere successen geboekt, daar heeft het platform wel een steentje toe bijgedragen, denk ik. Daarnaast is er veel juridische en technische kennis opgebouwd: over privacy in de zorg en gezondheidszorg, vrijheid op internet, paspoortwetgeving, op vele terreinen van de maatschappij dus.Het is fascinerend te zien welke verbindingen er ontstaan en welke kennis er wordt verworven in het Platform. Wat dat betreft zou je het bijna een kenniscentrum op het terrein van privacy noemen.   

Zijn er nog terreinen die jullie verder willen ontwikkelen?

Ja, bepaalde minderheidsgroepen hebben meer last van maatregelen die de persoonlijke vrijheid aantasten dan andere groepen. Dat kan bijvoorbeeld de Marokkaanse bevolkingsgroep zijn, die ongetwijfeld vaker met identificatieperikelen te maken krijgt of met preventief fouilleren. Maar ook illegalen die in vreemdelingdetentie zitten hebben meer last. Daar zouden we wat meer mee willen. Ook de sociale zekerheidssector is nog onvoldoende vertegenwoordigd in het Platform.
Ook grotere clubs als Amnesty International of de Consumentenbond zouden bijvoorbeeld in de toekomst wellicht aan het Platform kunnen deelnemen.

Morgen wordt de nieuwe stichting gepresenteerd.  Wat gaat er veranderen?

Organisatorisch betekent het dat we zelfstandig worden. Onze stichting zal de ondersteuning van het Platform en de website www.platformburgerrechten.nl op zich gaan nemen. Wel hebben we van het HV een financiering gekregen zodat we nog een jaar door kunnen gaan met het Platform.
We willen starten met een Fonds voor proefprocessen omdat de juridische weg nu eenmaal aangewezen lijkt als je daadwerkelijk iets wilt bereiken. Ook genereer je dan daarmee meer publiciteit. Zie bijvoorbeeld de paspoortprocedure die Privacy First heeft aangespannen.
Er zijn al contacten met het advocatenkantoor (Stibbe) die ons pro bono willen helpen hiermee.
Eén van de participanten aan het Platform www.oudersonline.nl heeft contact gelegd met advocatenkantoor Stibbe over een zaak die bij hen is binnengekomen. Zo krijgen zij vragen van ouders die vragen of ze kunnen weigeren om mee te werken aan een kinddossier.

Dat kan niet terwijl dat wel kan bij het Elektronisch Patiëntendossier. Er is een geval van een ouder die wil dat bepaalde onjuiste gegevens uit het kinddossier worden gehaald, wat maar niet lukt.
Als ouder moet je maar goed vinden dat informatie van kinderen jarenlang, tot je 34ste, in een database is terug te vinden. 

Maar de overheid bedoelt het toch goed, zeggen sommige mensen. Als men preciezer kan volgen wat er met kinderen gebeurt, kun je  kindermishandeling voorkomen?

Misschien moet ik iets over mensenrechten vertellen. Die conflicteren soms. In dit geval botsten de klassieke grondrechten zoals vastgelegd in de EVRM en de BUPO met het 'Verdrag van de rechten van het kind'. De overheid meent de vrijheid te hebben in te breken op privacyrechten in belang van het kind. Althans dat is het idee of het etiket. Maar dat gaat heel ver. Zover dat ambulancepersoneel wordt gevraagd om als ze toch ergens binnen zijn, eens goed te kijken of er iets verdachts te zien is. Dat kan leiden tot misverstanden: immers ambulancepersoneel is daarvoor niet opgeleid, Bovendien vertelt niemand dat ze je privé-leven beoordelen.

Bovendien is maar zeer de vraag of alle maatregelen die er zijn en die onze privacy schenden ook werkelijk effectief zijn. Iets heel anders is dat juist daar waar sprake is van kindermishandeling men juist instellingen als ziekenhuizen en hulp gaat mijden op die manier. En dat willen we nu net niet!
De discussie over wat de overheid doet, de bedoelingen erachter, hoe ze dat doet, en met welk resultaat en eventuele alternatieve opties zijn wordt m.i. niet gevoerd in Nederland. Daar maak ik me wel eens boos over.  

In jouw lezing op de HV-ledendag zeg je dat je burgers lauw reageren op verlies van privacy. Dat komt door de 5 G's: geleidelijk, geruisloos, geniepig, geruststellend en goedbedoeld. Welke vind je het ergste?

Ik denk de zojuist genoemde goedbedoeldheid. Dit wordt vaak gebruikt om ons te sussen of als legitimatie van beleid dat niet effectief is. Althans, dat is onvoldoende aangetoond. Of beleid dat zelfs contraproductief is en dus soms ook onnodig of gevaarlijk en dat is meteen de zesde G.

Bovendien is het nu eenmaal zo dat er vergelijkbaar met de markt van welzijn en geluk er een markt van veiligheid en controle is, waar erg veel wordt verdiend en grote belangen spelen. Ik zou wat dat betreft willen dat er weer meer wantrouwen komt van burgers naar de staat en instituties toe en juist wat minder naar elkaar. 

Is dat er niet?

Minder dan in andere landen. We zijn behoorlijk naïef, hoewel het tij wel aan het keren is.
Ilja Trojanow heeft samen met Juli Zeh onlangs een goed boek over de aantasting van de vrijheid geschreven. Ilja komt uit Oost-Europa; dan weet je heel goed waartoe een staat in staat is.
Zijn stelling: mensen doen elkaar misschien kwaad, maar overheden en staten doen mensen nog veel meer kwaad. Kijk eens wat staten mensen hebben aangedaan in de laatste eeuw.
Of wat er plaatsvindt aan van bovenaf geregisseerde genocide. Dat is gelukkig in dit land niet aan de orde, maar een gepast wantrouwen hoort in een volwassen democratie, evenals actieve burgers die zich realiseren dat democratie geen rustig bezit is. Vandaar dus onze nieuwe Stichting! 

Meer informatie

Op de ledendag van het Humanistisch Verbond stond privacy centraal, Lees het uitgebreide verslag. U vindt daar ook lezing van Joyce Hes. Meer informatie over 'Overheid als Black Box' vindt u op de website van de afdeling Amsterdam. 

Gepubliceerd:09-12-2010