scharnierpunten in de geschiedenis van het humanisme

Een college beluisteren over Erasmus op je I-pod? Dat kan met hoorcolleges online (UvH). Vandaag komen er colleges beschikbaar over Renaissance en Verlichting. Willeke Los, universitair docent geschiedenis van het humanisme, geeft de colleges. ‘De mens kwam meer centraal te staan, maar bleef onderdeel van een gemeenschap.’

Willeke Los studeerde geschiedenis in Groningen. De nieuwe geschiedenis (1500-1800) interesseert haar met name. En dan kun je eigenlijk niet om Renaissance en Verlichting heen.
'Het zijn transitieperioden en belangrijke referentiepunten voor het denken over de mens en zijn plaats in de samenleving, scharnierpunten in de geschiedenis', vertelt Los.
'Je ziet dat in de Renaissance er een heroriëntatie was op de klassieken, men herlas de oude bronnen. Humanisten legden zich toe op de studia humanitatis: datgene wat van de mens een beschaafd wezen maakt. De moraalfilosofie vormde een belangrijk onderdeel van het curriculum dat humanisten voorstonden. Zij besteedden veel aandacht aan morele en ethische kwesties. Door de herontdekking van oude bronnen gaven de humanisten ook een belangrijke impuls aan de wetenschap.'

Erasmus

De colleges maken deel uit van het reguliere programma aan de UvH voor tweedejaars 'Het goede leven: levenskunst en spiritualiteit'. In dat programma heeft ook ethiek een plaats.
Met name de grote Nederlandse bijbels humanist Erasmus, bekend om zijn satires, hield zich met moraalfilsoofische kwesties bezig . Hij komt in twee colleges van Los aan de orde. Waarom?
'Zijn ideeën zijn een interessante synthese tussen de oudheid en de bijbel. Daarnaast zette hij zich af tegen de macht en de corruptie van de kerk en ijverde hij voor tolerantie en vrede. Erasmus wilde terug naar een eenvoudiger christendom. Ik vind met name het feit dat hij zelfkritiek toepaste, hij kritiseerde immers de eigen kerk, opmerkelijk en boeiend. Zijn ideeën over onderwijs en opvoeding zijn lange tijd van grote invloed geweest. Erasmus pleitte onder andere voor spelend leren, respect voor de verschillende fasen van de kindertijd en een liefdevolle relatie tussen een meester en zijn leerlingen.' 

De studenten van Willeke Los vinden de teksten van Erasmus overigens soms wat saai, vanwege zijn wijdlopige stijl van schrijven en vele herhalingen.

De Verlichting

De Verlichting is voor Los een spectrum van stromingen. 'De erfenis daarvan is voor humanisten zeer belangrijk', vertelt ze. Ten eerste wordt daar het idee uitgewerkt dat er bepaalde rechten zijn die de mens vanuit zijn natuur toekomen: zoals vrijheid en gelijkheid. Daarmee wordt de basis gelegd voor onze ideeën over wat mensenrechten zijn. In de tweede plaats is het pleidooi voor religieuze tolerantie een belangrijke erfenis van de Verlichting. Tenslotte wordt in de Verlichting de notie ontwikkeld dat alle kinderen goed onderwijs en een goede opvoeding nodig hebben om daadwerkelijk mens te kunnen worden en in de samenleving te kunnen functioneren. Opvoeding en onderwijs zijn dus niet langer alleen voor de elite.

Spinoza

Een belangrijk filosoof van de Verlichting was Voltaire, maar ook Spinoza krijgt tegenwoordig veel aandacht. In zijn Tractatus theologico-politicus pleit Spinoza voor de vrijheid van gedachte. Om die reden wordt hij door sommigen als grondlegger van de Radicale Verlichting beschouwd. Sommigen noemen hem zelfs atheïst.

Los bestrijdt dit. Het is wel een lastig te begrijpen filosoof, maar zeker geen atheïst.
In de Ethica probeert hij de mensen te leren hoe ze verlichting van hun lijden kunnenvinden, het menselijke heil kunnen vinden. Kennis en het juiste inzicht zijn daarbij van groot belang. Spinoza maakt onderscheid tussen drie soorten kennis: de alledaagse kennis, de rationele kennis en de intuïtieve kennis. Deze laatste vorm van kennis, die boven de rationele kennis uitstijgt, is voor Spinoza de hoogste vorm van kennis. Het is ook de vorm van kennis waaruit de intellectuele liefde van de mens tot God voortvloeit, waarbij Spinoza God ziet als de substantie waaruit alle natuur is voortgekomen.

Een les voor ons

Misschien een les voor ons? Wat kunnen we nog meer leren van deze perioden in onze tijd?
'Ik ben altijd wat huiverig voor anachronismen. Je kunt dingen niet altijd één op één vertalen.
Als je iets van een andere tijd wilt begrijpen, moet je juist het anders zijn proberen te begrijpen en dat proberen toe te passen op onze tijd. Los daarvan, het is altijd goed te weten waar we vandaan komen, welke ideeën er zijn geweest en wat onze traditie is. De problemen tussen kerk, staat en politiek spelen nog steeds een rol in onze tijd. Door naar het verleden te kijken kunnen we meer inzicht krijgen in de complexiteit van dit soort problemen. En ten aanzien van de mens denk ik dat het goed is te realiseren dat in deze periode de mens weliswaar meer centraal kwam te staan, maar altijd als onderdeel van een groter geheel, van de gemeenschap. De mens kreeg meer rechten, maar had ook plichten. Daar is in onze tijd niet altijd voldoende aandacht voor. Dat kan een probleem worden. Niet voor niets is burgerschap een thema dat de laatste tijd weer vaker onder de aandacht komt. '

Luister verschillende hoorcolleges van de UvH online

Meer informatie

De Humanistische Canon is bedoeld om een overzicht te geven van de geschiedenis en de actualiteit van het humanisme. Wil je meer weten over de geschiedenis van het humanisme, kijk dan eens in de Humanistische Canon.  

Gepubliceerd:29-01-2010