de spanning tussen vrijheid en verbondenheid

De belangrijkste filosoof van dit moment! Joep Dohmen is duidelijk. Charles Taylor is één van zijn filosofische helden. Vanwege zijn brede perspectief en omdat bij de Canadees zelfverwerkelijking en authenticiteit ten diepste moreel is en betrokken op andere mensen.

Waarom vind je Taylor belangrijk?

Wel, hij combineert een continentale met een Angelsaksische manier van filosofie bedrijven. Hij is zowel historisch als systematisch georiënteerd. Daarnaast heeft een breed perspectief: hij behandelt thema's als identiteit, vrijheid, verbondenheid, maar ook multiculturalisme en erkenning, religie en secularisme. En hij past natuurlijk in de levenskunstcyclus van Studium Generale (UU) waarin Maarten van Buuren en ik samen een aantal belangrijke moderne denkers (oa. Montaigne, Nietzsche, Sartre, Foucault) bespreken. Al in 1976 publiceerde Taylor een belangrijk artikel onder de titel 'Reponsibility for self' waarin hij voor het eerst inging op de verantwoordelijkheid die mensen hebben voor hun eigen morele identiteit.

Waarom is 'Bronnen van het Zelf' een belangwekkend boek?

Het boek is een echte ideeëngeschiedenis van het zelf. Als je het boek hebt gelezen, begrijp je beter hoe we als moderne mensen zijn geworden tot wie we nu zijn, hoe we onze huidige individualiteit ervaren. Taylor gebruikt de spanning tussen Verlichting en Romantiek om dat uit te leggen. In de Verlichting werd de menselijke autonomie als het ware ontdekt. De Romantiek was ook een tegenbeweging, waarin het verlangen naar expressie als verlangen naar verbinding werd geduid. Die spanning tussen die vrijheid en verbondenheid komt bij Taylor goed naar voren. Wij zijn producten van de Verlichting, want de laatmoderne mens streeft naar autonomie, maar ook van de Romantiek, in ons zoeken naar binding in de gemeenschap.

Taylor zegt dat de hedendaagse mens zich innerlijk geroepen voelt een persoon te zijn. Hij ziet het 'zichzelf zijn' als een morele plicht, maar hij ziet ook gevaren, de narcistische kanten daarvan?

Ja, het is interessant om te zien dat bij Taylor het jezelf zijn en authenticiteit per se een moreel streven is. Hij sluit zijn ogen niet voor de vele ontaardingen ervan in narcisme en egoïsme, maar dat noemt hij dus nou net geen authenticiteit. Tegelijk worstelt hij intussen zelf ook met die spanning tussen het sociale en het individuele. Voor een goede balans heeft hij twee belangrijke onderzoekslijnen ontwikkeld. De eerste via het concept van het 'sterk evalueren'. Dat is een antwoord op hedendaags hedonisme. Hoewel Taylor katholiek is, is dat wel een humanistisch antwoord. Taylor vraagt namelijk aan de mens een reis naar de diepte te maken, hij radicaliseert het idee van morele zelfverantwoordelijkheid.
Hij sluit daarbij zeer kritisch aan bij het existentialisme van Sartre. waarbij Sarte de morele keuze een sprong in het duister is, zoekt Taylor een werkelijk eigen engagement. De soldaat blijft vanuit een diepe bewogenheid bij zijn stervende moeder en gaat niet naar het slagveld om zijn vaderland te verdedigen. Of andersom natuurlijk. Maar het is dus géén blinde keuze! Een tweede lijn is Taylor de dialoog en discussie over de grondslagen van de waardenkaders. De mens kan moreel niet bestaan zonder anderen. Deze uitwerking leidt tot een andere opvatting over het zelf.
Zelfverwerkelijking volgens Taylor betekent dat ieder mens zich tijdens zijn leven moet afvragen: wat verbindt mij nu met deze wereld, en wat betekent mijn handelen voor anderen?

In zijn 'A Secular Age' beweert Taylor dat modernisering de religies niet zal laten verdwijnen. Zal de secularisering niet veel sneller gaan dan Taylor beweert?

Eerlijk gezegd weet ik dat niet. Taylors sterke punt is zijn cultuur- en ideehistorische aanpak, maar Taylor zegt in zijn filosofie vrij weinig over economische ontwikkelingen, techniek, de massamedia of de huidige globalisering. Die complexe dynamiek is niet zijn terrein, dat geeft hij ook zelf toe. Het is in ieder geval lastig om op de culturele impact van deze dynamiek vooruit te blikken. De ontwikkelingen gaan zo onvoorstelbaar snel en diep. Ik zelf durf daar dan ook weinig over te zeggen. Wat is er over vijftig jaar nog over van het actuele humanisme, het christendom en de islam? Azië ontwikkelt zich gigantisch snel, welke invloed heeft dat op onze westerse cultuur? We zijn wel zelf aan de beurt om diepe niet-westerse invloeden te ondergaan, zoveel is zeker!

Wat zou Taylor vinden van Geert Wilders?

Vanuit het perspectief dat ik net schetste is Wilders natuurlijk een stampvoetende muis. Taylor zou Wilders zeer verafschuwen. Hij vindt net als de meeste humanisten, dat je jezelf pas werkelijk begrijpt door met anderen en zelfs met andersdenkenden in gesprek te gaan. Maar hij zou evengoed van de andere partij een kritisch zelfonderzoek in samenspraak met ons eisen. Sterker nog, alleen zulke interacties leiden volgens Taylor tot een zinvolle samenleving. Die krijg je niet als je je eigen positie nooit durft te verlaten.

Joep Dohmen is hoogleraar Wijsgerige en Praktische Ethiek aan de Universiteit voor Humanistiek. Op dinsdag 9 maart spreekt Dohmen in Utrecht over Taylor. 

Meer informatie

Kijk op de website van Studium Generale voor het programma en de opnames en verslagen van vorige lezingen in de serie Levenskunst.

Meer lezen, kijken en luisteren

Kijk in ons dossier levenskunst

Gepubliceerd:5-03-2010