' Samen kijken waar de ruimte zit '

Op het bureau van humanistisch raadsman Richard Steijger ligt een tekst van Jaap van Praag. Hij leest hem regelmatig, ter inspiratie. Het vormt de drijfveer voor het werk dat hij met passie doet. Steijger vertelt over de waarde van zijn werk in de Penitentiaire Inrichting 'De Grittenborgh'. ‘Vaak hebben gedetineerden het gevoel klem te zitten, ik probeer met hen te kijken waar de ruimte zit.’

Eindeloze gangen, dichte deuren, de onvermijdelijke tralies en stickers met handgeschreven namen, een telefooncel, een brandschone keuken zonder messen. Te gevaarlijk.
We zijn in 'De Grittenborgh': een huis van bewaring, gevangenis en tbs-kliniek. Bewakers registreren elke beweging door middel van de vele camera's. De ongeveer 260 gedetineerden die hier zijn, zitten tijdens de pauze van het personeel in hun cel. Wat ze gedaan hebben, kun je niet aan ze zien. Als ze de luchtplaats oplopen lijken het gewone supporters die naar buiten komen na een voetbalwedstrijd.

Het moet zwaar zijn om in deze grimmige omgeving te leven.
‘Als iemand binnenkomt gaat het gesprek altijd eerst over de shock van het gedetineerd zijn’, vertelt Richard Steijger.
‘Ze begrijpen niet wat er allemaal gebeurt, zijn boos en verdrietig of moeten hun ei kwijt. Soms spreken ze over hun delict, soms juist niet. Sommigen moeten geremd worden als ze plezier beleven aan het uitweiden over de gruwelijke details van hun misdaad.’

Vertrouwen

Het is belangrijk voor de gedetineerden dat ze kunnen praten met iemand die ze kunnen vertrouwen. Een humanistisch raadsman heeft een vrijplaatsfunctie binnen de instelling. Ze zijn onafhankelijk en gebonden aan het ambtsgeheim. ‘Het ambtsgeheim is me heilig. Het is één van de eerste regels van de omgang met mijn cliënten. Alles wat er gezegd wordt is vertrouwelijk’. De andere regels zijn: ‘Als je me vertelt dat je iemand wat gaat aandoen, handel ik, en als je me iets vertelt wat ik niet aankan, vertel ik het aan een ander, zonder je naam te noemen.’ Dat heeft hij nog nooit hoeven doen. Wel worden 'cases' besproken tijdens intervisiebijeenkomsten en soms intern met een psycholoog of psychiater.

De geestelijk verzorgers hebben een aparte positie: ze zijn niet gebonden aan een behandelplan of een bepaald resultaat. Toch lijkt hun werk van onschatbare waarde: de gesprekken gaan ergens over. Hun kamer is de plek waar gekeken wordt naar het waarom van het handelen en wat je er zelf aan kunt doen om dat te veranderen.

Positief te richten

De raadsman begint altijd met het maken van een biografie van de cliënt.
‘We gaan op zoek naar wie je bent in wat je hebt meegemaakt. De mooie dingen, de rotte dingen. Wat wilde je later worden? Waar ben je goed in en waar ben je niet zo goed in? Waar mensen slecht in zijn, daarin ben ik niet geïnteresseerd.’
Hij probeert ze positief te richten naar mogelijkheden en kansen. ‘Vaak hebben gedetineerden het gevoel klem te zitten. Ik probeer dan met hen te kijken waar de ruimte zit. Bijvoorbeeld bij financiële problemen, die veel voorkomen hier, geef ik ze boekjes met praktische tips. Je wandelt eigenlijk een poosje met iemand mee, pratend, mogelijkheden zoekend.’ Gelukkig blijken er vaak wel kansen te zijn. Zo vertelt hij het verhaal van een cliënt die ongelofelijk intelligent en handig was. Alleen wendde hij deze talenten crimineel aan. Samen hebben ze een ondernemingsplan opgesteld, er een legaal verhaal van gemaakt. Nu leidt de ex-cliënt een succesvolle onderneming.

Heropvoeden

Richard Steijger is ervan overtuigd dat opsluiten zonder meer weinig zin heeft, dan zie je ze zo weer terug. De mannen die hij wekelijks ophaalt uit hun cel voor een gesprek, zijn niet altijd even goed opgevoed, vindt hij. Daarom leert hij hen bijvoorbeeld wellevend te zijn. Een hand te geven bij binnenkomst en bij vertrek. Eerst te groeten, dan pas iets te vragen. ‘Slecht gedrag blijft bestaan,’ zegt hij, ‘’alleen is het zaak er een laag van goed gedrag omheen te leggen.’
Het slechte gedrag blijft latent aanwezig, net zoals bij stoppen met roken of alcohol. Maar iedereen is 'leerbaar' en dat zoekt hij met hen uit.

Fenomenaal

In het werk maakt de raadsman gebruik van eigen ervaringen. 'Als iemand tegen mij zegt: "Iedereen vindt mij maar vervelend", vraag ik: "Zou dat ook zo kunnen zijn?" of: "Hoe zou dat komen denk je?" Zijn ervaring is Steijgers gereedschap: Ik kan praten over echtscheiding en opvoeding. Ik heb het zelf ook meegemaakt. Hij vindt zijn werk fenomenaal. ‘Mijn fascinatie zit in het verhaal achter de persoon, wat beweegt mensen, waarom doen wij dit, hoe werkt het en waarom? Het is een kleine gemeenschap hier, geen flauwekul, geen opsmuk.’

Interview door Saskia Markx

Gepubliceerd:06-10-2009