'Zwakke mensen kunnen niet oprecht zijn'

La Rochefoucauld is in een wezenlijk opzicht een voorbeeld voor me: het leven in ogenschouw nemen zonder je illusies te maken, noch over anderen, noch over jezelf, vertelt Maarten van Buuren. Van Buuren houdt dinsdag 13 oktober in de levenskunstserie van Studium Generale in Utrecht een lezing over het werk van deze Franse schrijver.

La Rochefoucauld werd bekend werd door zijn maximen: bondige uitspraken of aforismen over deugd en moraal. Essayist, vertaler en hoogleraar Moderne Letterkunde aan de Universiteit van Utrecht Maarten van Buuren vertaalde 'de Maximen' van La Rochefoucauld, een 17e eeuwse schrijver en edelman met tegendraadse ideeën over de deugd en de moraal.

Waarom heeft u gekozen voor La Rochefoucauld ?

La Rochefoucauld is in een paar wezenlijke opzichten een voorbeeld voor me. Het wezenlijkste opzicht is: het leven in ogenschouw nemen zonder je illusies te maken, noch over anderen, noch over jezelf.

De ondertitel van uw lezing is: de mens ontmaskerd. Wat bedoelt u daarmee?

Daar bedoel ik mee dat La Rochfaucaulds grootste verdienste is dat hij het beeld dat de mens in de 17e eeuw van zichzelf en van anderen had, ontmaskerd heeft. En getoond heeft was er onder dat masker zat. Daarin schuilt zijn pessimise, dat voor mij geen pessimisme is, maar een realistische, illusieloze en dus heilzame kijk op de wereld en op de mens is.

Heeft Le Rochefoucauld uw kijk op de wereld veranderd?

La Rochefoucauld heeft mijn blik op de werkelijkheid niet veranderd. Hij heeft de mening bevestigd die ikzelf over de wereld en de mens heb, alleen brengt hij onder woorden wat ik alleen maar vermoedde.

Heeft u zelf een maxime?

Ik heb zelf niet een maxime. Dat zou inhouden dat ik een soort leefregel hanteer en daarvoor is het leven m.i. te complex.

Wat zou u willen dat mensen onthouden aan het einde van de avond?

Ik streef ernaar in mijn lezing duidelijk te maken hoe La Rochefoucauld het inzicht in de ware aard van de mens combineert met een pleidooi voor de 'honnête homme', dat wil  zeggen voor levensideaal dat het mogelijk maakt om op een beschaafde manier met mensen om te gaan zonder te huichelen. Dat wil ik het publiek meegeven.

Wat vindt u de mooiste maxime en waarom?

Moeilijke vraag. Ik heb er enkele tientallen die briljant zijn. Laat ik als voorbeeld de volgende maxime geven, waarop ik commentaar heb gegeven in mijn inleiding tot de vertaling van de Maximen.
"Een van de kortste en naar mijn mening meest verbluffende maximen luidt: 'Zwakke mensen kunnen niet oprecht zijn.' (316). Het is een maxime die me met open mond achter laat, waarachter een levensgroot vraagteken oprijst en die dan ook voor het grootste deel bestaat uit open ruimte die de lezer moet invullen. De stelling 'Zwakke mensen kunnen niet oprecht zijn', houdt in dat alleen sterke mensen oprecht kunnen zijn. De stelling houdt in dat oprechtheid een luxe is die alleen sterke mensen zich kunnen veroorloven. De stelling houdt misschien wel in dat sterke mensen oprechtheid gebruiken om op provocerende wijze uiting te geven aan hun kracht ('Ik zeg jou dit recht voor de raap, omdat ik mij dat kan veroorloven (en jij niet)'.
De zwakke mens daarentegen kan zich niet veroorloven om oprecht te zijn ten overstaan van een omgeving die hem hardhandig duidelijk zal maken dat hij niet in de positie is om dingen te zeggen die deze omgeving onwelgevallig zijn. Hij kan zich zelfs niet veroorloven om die dingen te denken. Hij zal in zijn denken, reageren en handelen de richtlijnen volgen van degenen van wie hij afhankelijk is.

Hij zal dus niet alleen onoprecht zijn tegenover anderen, maar ook tegenover zichzelf. En misschien zeg ik het nu verkeerd, want mijn laatste opmerking kan zo worden uitgelegd dat de zwakke mens de keuze heeft om oprecht dan wel onoprecht te zijn, maar die keuze heeft hij niet. Oprechtheid is een luxe die buiten zijn bereik ligt.

De ruimte die La Rochefoucauld open trekt met deze maxime van welgeteld zes woorden strekt zich nog verder uit. Wat erachter zichtbaar wordt is de veel algemener en zwaarwegender stelling dat de samenleving weliswaar normen van goed en kwaad hanteert waaraan ze zegt het gedrag van de mensen af te meten, maar dat deze normen van goed en kwaad (dat wil zeggen oprechtheid, eerlijkheid, goedheid, naastenliefde tegenover onoprechtheid, leugenachtigheid, slechtheid en egoïsme) een façade zijn (Marx zou zeggen: een vorm van ideologisch bedrog) waarachter zich een feitelijke moraal verbergt berustend op de tegenstelling macht - onmacht. Oprechtheid, goedheid, eerlijkheid en naastenliefde berusten, als je achter de façade kijkt, op macht. De neiging om deze 'deugden' in het openbare leven breed uit te meten, berust op de provocerende neiging om andere mensen te laten voelen hoe veel macht je hebt.

La Rochefoucauld analyseert de deugden op dezelfde manier als Thorstein Veblen de verspilling analyseerde waaraan steenrijke Amerikanen zich aan het eind van de XIXe eeuw schuldig maakten, namelijk als een manier (je sigaar aansteken met een biljet van honderd dollar) om te laten zien hoe stinkend rijk je wel was. Het perspectief dat La Rochefoucauld opent is dat de gangbare moraal een dekmantel is om het mechaniek van de macht te verhullen. Wat La Rochefoucauld zichtbaar maakt achter of onder de gangbare moraal is een Nietzscheaanse wil tot macht.

De affiniteit tussen La Rochefoucauld en Nietzsche reikt nog verder. Wat La Rochefoucauld uiteindelijk beoogt als hij de valse moraal ontmaskert ter wille van een machtsmoraal is een 'Umwertung aller Werte' in een richting die Nietzsche twee eeuwen later zal uitwerken en radicaliseren. Deze Umwertung komt er kort gezegd op neer dat de moraal van 'goed en kwaad' als huichelachtige moraal verworpen wordt ter wille van een moraal van 'macht en onmacht'. La Rochefoucaulds voorbereidende werk is niet aan Nietzsches aandacht ontsnapt. In Menschliches, Allzumenschliches wijdt Nietzsche uiterst lovende woorden aan La Rochefoucauld: 'La Rochefoucauld lijkt op een scherpschutter die voortdurend in de roos schiet'.

Maar in dat scherpschieten ziet Nietzsche ook een bezwaar. La Rochefoucauld zou de gangbare christelijke moraal op de korrel hebben genomen, en daarmee weliswaar de filosofie een dienst hebben bewezen, maar hebben nagelaten om 'de wil tot macht' te verdedigen als een positieve moraal. Nietzsche had liever gezien dat La Rochefoucauld de wil tot macht had verdedigd als de kwaliteit waaruit volgens Nietzsche de Uebermensch zal ontstaan. Hij had gewild dat La Rochefoucauld als edelman van de hoogste adel aanspraak had gemaakt op zijn vroegere feodaal adellijke macht. Maar dat doet La Rochefoucauld niet. Integendeel zelfs. Hij ontmaskert niet alleen de christelijke, maar ook de adellijke deugden die in de XVII eeuw nog in hoog aanzien stonden. Hij ontmaskert de waarden waarop zijn eigen stand steunde en vanuit dat perspectief kunnen de 'Maximen' worden gezien als de autopsie van een stervende klasse.  

Wat is de zwakste maxime?

Er zijn geen zwakke maximen.

Wat is een goede voorbereiding op deze lezing?

1. Koop en lees de 'Maximen' van François de La Rochefoucauld.
2. Doe mee aan de prijsvraag 'Maak uw eigen maxime', uitgeroepen door Studium Generale Utrecht. 
Tot 11 oktober!

Meer lezen

Zie een interview  in Trouw en een artikel in Filosofie Magazine

Meer lezen, kijken en luisteren

Kijk in ons dossier levenskunst  

Gepubliceerd:8-10-2009