Gewilde dood in plaats van zelfmoord

In de Grieks-Romeinse oudheid is de vrijheid van sterven vanzelfsprekend: men spreekt dan ook over ‘gewilde dood’ in plaats van zelfmoord. Onze huidige opvattingen over een zelfgekozen levenseinde wortelen in het christelijke verbod op doden. Het is hoog tijd voor een klassieke les in zelfbeschikking, zegt historicus Anton van Hooff op 22 januari 2008 in een lezing voor vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte.

De klassieke talen kennen het woord suïcide niet: de Grieken en Romeinen spreken over 'gewilde dood' ('hekousios thanatos' respectievelijk 'mors voluntaria'). Het huidige taboe op eigendoding – zelfmóórd – stamt uit de late, christelijke oudheid. De antieke Grieks-Romeinse cultuur erkent juist een fundamenteel recht van een mens om over zijn eigen leven te beschikken. Dat betoogt dr. Anton van Hooff - voormalig universitair hoofddocent klassieke geschiedenis aan de Universiteit Nijmegen, vrijdenker en auteur van ‘Zelfdoding in de antieke wereld’ - op 22 januari 2008 in een lezing voor vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte in Nijmegen.

De Griekse held Aias en de veelbewonderde Romeinse vrouw Lucretia zijn volgens Van Hooff exemplarisch voor de omgang met de zelfgekozen dood in de oudheid. Eerverlies en schaamte zijn de belangrijkste motieven voor eigendoding. En de gewilde dood leidt tot postume heldenverering: Aias wordt een icoon dat op talloze vazen, reliëfs en bronzen plaatjes wordt afgebeeld, en Lucretia is eeuwenlang het toonbeeld van vrouwendeugd.

Het werk van Augustinus vormt volgens Van Hooff een belangrijk keerpunt. Augustinus betoogt dat het goddelijke gebod 'Gij zult niet doden' betekent: gij zult een ander noch uzelf doden. 'Wie zichzelf doodt, is een moordenaar,' schrijft de invloedrijke theoloog en filosoof. Op grond van Augustinus' autoriteit gaan concilies postume strafmaatregelen tegen 'zelfmoordenaars' afkondigen, vertelt Van Hooff het Nijmeegse publiek. Zij krijgen een 'hondenbegrafenis', dat wil zeggen dat ze niet in gewijde grond ter aarde worden besteld.

Artikel 294.2 van het Nederlandse Wetboek van strafrecht, dat hulp bij zelfdoding strafbaar stelt, komt voort uit de behoefte van de staat om zijn onderdanen dergelijke christelijke mores te leren, betoogt Van Hooff in zijn lezing. Het artikel wordt bij zijn invoering in 1886 gemotiveerd met de 'eerbied aan het menselijke leven in het algemeen verschuldigd' en is volgens Van Hooff dus niet bedoeld om te voorkomen dat men iemand een handje helpt bij het doodgaan zodat men vervolgens van de erfenis kan profiteren.

Van Hooff ageert ook tegen artsen die hulp bij eigendoding weigeren met een beroep op hun artseneed. Bij Nederlandse dokters is dat beroep volkomen misplaatst, zegt hij. Bij zorgvuldige lezing van de Griekse tekst van de cruciale passage uit de eed van Hippokrates – 'En niet zal ik desgevraagd aan iemand een dodelijk middel verstrekken' – laat zien dat de arts belooft dat hij nooit zal ingaan op de vraag van een dérde om de patiënt om het leven te brengen.

Van Hooff concludeert zijn lezing met een 'klassieke les in zelfbeschikking'. De artsen uit de antieke oudheid hebben geen moreel bezwaar tegen hulp bij het beëindigen van het leven: zij vinden dat het niet aan hen is om te oordelen of het lijden van iemand die dood wil onverdraaglijk en uitzichtloos is. De artsen die tegenwoordig beschikken over ons leven en onze dood verschuilen zich achter de eed van Hippokrates en weigeren hulp bij zelfdoding. 'We moeten definitief af van het idee van zelfmoord en terug naar de klassieke opvatting van eigendoding als gewilde dood,' aldus Van Hooff. 'Pas als de arts het willige werktuig van de patiënt is, wordt diens zelfbeschikkingsrecht gerespecteerd.'

Meer kijken, luisteren en lezen

De lezing van Van Hooff maakt deel uit van een landelijke promotietour van het Vrijdenkersmanifest, een initiatief van de Humanistische Denktank die in 2007 door een groep vrijdenkers, seculiere humanisten en Humanistisch Verbond-leden is opgezet. De weblog van de Humanistische Denktank biedt ruimte voor discussie over de positie van humanisme en religie ten aanzien van actuele onderwerpen.
Het Humanistisch Verbond stimuleert de discussie over een waardig levenseinde en hulp bij zelfdoding. Op deze website is daarover te lezen in het webdossier 'Een waardig levenseinde'.

Gepubliceerd: 23-01-2008