Zoektocht naar een humanistische islam én een humanistische moraal

In de zoektocht naar een humanistische islam moeten humanisten zich ook beraden over een humanistische publieke moraal. Dat concludeert Ineke de Vries, directeur van het Humanistisch Verbond, naar aanleiding van de Socrateslezing 2007. 'Verwijzen naar humanistische waarden is soms te mager.'

'Paul Scheffer houdt Nederland een spiegel voor door zijn analyse van eerdere migraties in verband te brengen met de huidige integratieproblematiek. Hij laat zien dat het nodig is dat we onszelf eens in de ogen kijken.' Dat zegt Ineke de Vries, directeur van het Humanistisch Verbond, naar aanleiding van het debat tijdens de Socrateslezing 2007. Scheffer bouwde in dat debat voort op zijn recente boek 'Het land van aankomst', waarin hij onderzoekt hoe we ons beter kunnen verhouden tot de nieuwe etnische minderheden in ons land. Hij stelt de vraag naar een nieuw Nederlanderschap, dat herkenbaar en duidelijk is, zonder gesloten en star te worden.

Scheffers pleidooi voor zelfonderzoek raakt haar in het hart, zegt Ineke de Vries. 'Het humanisme heeft een gat laten vallen. We hebben met succes het recht op abortus, euthanasie, gelijke behandeling van vrouwen en mannen, en gelijke behandeling van homoseksuelen bevochten.' Maar wat zijn nu precies de waarden en idealen die schuilgaan achter deze successen? Humanisten weten het antwoord wel, maar hebben verzuimd dat duidelijk te formuleren.

Er is volgens De Vries dan ook een humanistische publieke moraal nodig, die humanisten in staat stelt om levensbeschouwelijk vanuit een moraal te bespreken wie we zijn en hoe we met elkaar samenleven. 'Het Humanistisch Verbond heeft zich sterk vereenzelvigd met de strijd om juridische gelijkheid en daardoor te weinig geïnvesteerd in het doordenken van een publieke moraal.' Het juridische vertoog steunt uiteraard op bepaalde normen en waarden, maar deze worden tot nu toe onvoldoende geëxpliciteerd en bediscussieerd, vindt de Vries.

Wat gaat het Humanistisch Verbond daaraan doen? 'We willen bijdragen aan de discussie waar die gevoerd wordt, en waar nodig ook zelf debat entameren. En we moeten bij onszelf te rade gaan over de eigen humanistische moraal – nadenken over het specifieke van de humanístische levensbeschouwing. Vanuit zo’n moraal is het vanzelfsprekend om je – in positieve zin – te bemoeien met anderen, namelijk door het gesprek aan te gaan over de kwaliteit van leven.'

Het ontwikkelen van een humanistische canon, waarvan het Humanistisch Verbond op de eigen website en Human.nl verslag doet, biedt de broodnodige inspiratie voor het voeren van het gesprek over Nederlanderschap en over het bindmiddel van de Nederlandse gemeenschap.

'We hebben ook nieuwe initiatieven nodig, omdat het moeilijk blijkt om een humanistische moraal te verwoorden', voegt De Vries toe. 'Verwijzen naar humanistische waarden zoals autonomie en gelijkheid is soms te mager.' Humanisten zijn geneigd te denken dat humanistische waarden voor iedereen vanzelfsprekend zijn – zo vanzelfsprekend dat de idealen niet geëxpliciteerd en uitgelegd worden. 'Daarmee doen we niet alleen onszelf, maar ook anderen tekort. Als we van een migrant vragen zijn standpunt uit te leggen en zich tot onze samenleving te verhouden, moeten we dat ook zelf doen.'

Meer kijken, luisteren en lezen

In een interview op deze website vertelt Ineke de Vries wat zij vindt over de bijdrage van Scheffer aan het debat over humanisme en islam. ‘Scheffer confronteert ons met de vraag hoe we denken over onszelf: hij roept ons op om na te denken over wat ons bindt, wie we zijn en waaruit onze gedeelde gemeenschap bestaat.’

Gepubliceerd: 04-01-2008