'Evolutietheorie is nu eenmaal mijn ding': interview met Johan Braeckman

De telefoon van Socrates-hoogleraar Johan Braeckman stond roodgloeiend toen bekend werd dat de Universiteit Gent hem financiering had toegekend voor een onderzoek naar evolutietheorie. Maar gaat Braeckman inderdaad de evolutietheorie redden van het oprukkende creationisme? Het Humanistisch Verbond interviewt de Gentse filosoof en hoort welke rol humanisme en de humanistische levensbeschouwing in zijn onderzoek spelen.

#8216;Gentse prof krijgt 200.000 euro om evolutieleer te redden’, kopte ‘De Morgen’ eerder dit jaar. ‘De professor moet de Vlamingen behoeden voor het creationisme en intelligent design’, aldus de Vlaamse krant. Johan Braeckman, die als filosoof verbonden is aan de Universiteit Gent en vanwege de humanistische Stichting Socrates bijzonder hoogleraar is bij de Universiteit van Amsterdam, heeft inderdaad van de Gentse universiteit een onderzoekssubsidie ontvangen. Maar met zijn onderzoeksproject over de popularisering van de evolutietheorie voert hij geen oorlog tegen het creationisme. ‘De media doen alsof ik een kruisvaarder ben die tegen het creationisme strijdt. Op zich is het interessant dat het project zoveel aandacht krijgt. Maar het is belangrijker dat er objectieve, feitelijke informatie over evolutietheorie komt’, vertelt Braeckman aan het Humanistisch Verbond.

#8216;Alle media-aandacht voor mijn onderzoeksproject bevestigt dat er behoefte aan kennis over de evolutietheorie is,’ zegt Braeckman. Die aandacht is er ook in Nederland, bijvoorbeeld bij de Verlichtingshumanisten van de Humanistische Denktank, voor wie Darwin niet minder dan een held is. Volgens Braeckman is het denken van Darwin diep geworteld in onze cultuur – films zoals ‘Jurassic Parc’ en de tv-programma’s van natuurvorser David Attenborough maken dat wel duidelijk. ‘Maar wij merken dat er bij mensen die evolutietheorie niet goed kennen, misverstanden bestaan. Darwin wordt bijvoorbeeld gezien als perse anti-religieus. Als je de heilige teksten uit religies letterlijk neemt, dan lijkt evolutietheorie inderdaad anti-religieus. Maar dat geldt voor wel meer wetenschapsgebieden.’

Een ander klassiek misverstand is dat evolutietheorie zingeving onmogelijk maakt. Het humanisme heeft volgens Braeckman een belangrijke taak in de discussie hierover. ‘Evolutietheorie heeft niet als consequentie dat alles toeval is. Het principe van natuurlijke selectie is juist het tegendeel van toeval. Evolutietheorie maakt duidelijk dat we de orde, complexiteit en functionaliteit in de natuur op strikt wetenschappelijke wijze kunnen begrijpen. Het is cruciaal dat humanisten er op blijven wijzen dat ook als je erkent dat er geen hoger plan of goddelijke schepper is (of als je denkt dat niet te kunnen weten) het leven niet nihilistisch of zinledig wordt. Ik krijg veel reacties dat als evolutietheorie klopt, je geen goede reden hebt om ’s ochtends je bed uit te komen. En dat je geen grond hebt om dingen die manifest fout zijn te bekritiseren. Alsof evolutietheorie leidt tot morele onverschilligheid!’

In feite gaat het recentelijk gefinancierde onderzoek niet in op deze kwesties. ‘Het doel is om evolutietheorie objectief en feitelijk te verduidelijken. Maar ik kan me wel voorstellen dat we een website met FAQs maken waarin veelgehoorde misverstanden en vooroordelen kort worden becommentarieerd.’ En Braeckman heeft nog veel meer plannen. ‘Met het budget van de Universiteit Gent hoop ik in 2009 een congres te organiseren - twee dagen in Maastricht en twee dagen in Gent - dat toegankelijk is voor een breed publiek. Wetenschappers kunnen dan in gewone-mensen-taal uitleggen waar ze mee bezig zijn en wat evolutietheorie voor hen betekent. Misschien kunnen we die lezingen filmen en op YouTube-achtige wijze op een website plaatsen.’

#8216;Dit is eigenlijk een soort actieproject: we willen de evolutietheorie beter bekend maken onder een lekenpubliek. Daarbij willen we ook nagaan welke methodes geschikt zijn om over evolutietheorie te communiceren.’ Levert dit voor humanisten nog bruikbare inzichten op? ‘Evolutietheorie is sinds een aantal jaren in België in de eindtermen van het secundaire onderwijs opgenomen, maar men merkt dat het niet simpel is om de theorie over te brengen aan zestien- en zeventienjarigen. Wij willen nu lesvoorbereidingen maken, of andere middelen vinden, om kennis over de evolutietheorie over te dragen. Het humanisme kan daaruit lessen trekken: over hoe je het beste te werk gaat als je mensen wilt informeren over dit soort ingewikkelde en gevoelige kwesties.’

Meer kijken, luisteren en lezen

Op de website van Stichting Socrates zijn teksten van en interviews met Johan Braeckman te lezen.

Gepubliceerd: 13-02-2008