Opening academisch jaar UvH over inclusief en exclusief humanisme

Inclusief of exclusief humanisme, wat is beter? Dat was de vraag tijdens de opening van het academisch jaar op de Universiteit voor Humanistiek. Hoe open kan inclusief humanisme zijn zonder dat het zelf uit elkaar valt? En hoe gesloten kan exclusief humanisme zijn zonder dat zij haar eigen principes van openheid en dialoog geweld aandoet? Programmamedewerker van het Humanistisch Verbond Esther Wit doet verslag en kiest stelling in een column.

De 'aanhangers' van exclusief humanisme vinden dat het humanisme een ongodsdienstige levensbeschouwing moet zijn. Zij die voorstander zijn van 'inclusief humanisme' pleiten voor een humanisme waarin humane waarden centraal staan die zich overal kunnen manifesteren:ook in religies en niet-westerse culturen. De term ‘humanistisch’ zou dus niet beperkt moeten worden tot ongodsdienstigheid, maar van toepassing kunnen zijn op een ondogmatische houding, die gedeeld wordt door mensen van verschillende overtuigingen en achtergronden.

Inclusief humanisme

Onder de titel 'Gevarieerd humanisme' worden er op 1 september zeven visies op het humanisme naar voren gebracht, waarvan de meeste grofweg bij één van twee categorieën kan worden ingedeeld.
De eerste bijdrage gaat in op het inclusief humanisme. Hoogleraar humanisme en levensbeschouwing van de UvH Peter Derkx onderscheidt een aantal varianten van inclusief humanisme en maakt daarbij gebruik van een artikel uit het Tijdschrift voor Humansitiek(31 okt.2007,p.9-14) en het boek De Strepen van de zebra van de Vlaamse vrijzinnige humanist Rik Pinxten. Zo is er de kosmopolitische variant van inclusief humanisme, die het westerse superioriteitsgevoel heeft achtergelaten en variatie toelaat. Het is niet zo dat Europeanen altijd universeel houdbare of goed gefundeerde inzichten hebben, terwijl de rest van de wereld blijft hangen in culturele bepaaldheid. Inclusief humanisme is ook een humanisme dat niet alleen buiten, maar vooral ook binnen religies te vinden is. Het gaat om een vrijzinnige, humane, open en ondogmatische stromingen binnen andere religies en niet zozeer om een aparte ongodsdienstige zuil. De UvH streeft het ‘inclusieve humanisme’ na, dat blijkt onder meer uit Strategisch Plan 2008 – 2011 UvH.

Oplossen in ander stromingen

UvH-student Elmer van Engelenburg is tegenstander van inclusief humanisme. Hij doet in zijn column een pleidooi voor een atheïstisch humanisme. En stelt vragen als: 'Zal het humanisme desintegreren en oplossen in andere stromingen als men het inclusief en onbegrensd maakt? Engelenburg is stellig. 'Spiritualiteit is geen onderdeel van het humanisme, net zomin als geloof in goden of oppperwezens.
Het humanisme staat voor mensen. Dat iets typisch menselijk is, maakt het niet automatisch humanistisch.'

Cultuur en politiek

Hoogleraar wijsgerige en praktijkgerichte ethiek Joep Dohmen vraagt in zijn betoog aandacht voor een humanisme dat zelfverwerkelijking als een morele opdracht ziet. 'Centraal voor de humanistische ethiek is de opdracht om te leren leven vanuit een waarachtige waardenoriëntatie. In mijn ogen is zelfverwerkelijking de normatieve opdracht van het actuele humanisme.'
Het gevaar is echter dat levenskunstethiek doorslaat. 'Een neohumanistische ethiek moet dan ook naast de moraal van levenskunst ook een expliciete sociale ethiek omvatten. Humanisme is een levensbeschouwing waarin cultuur en politiek telkens opnieuw op elkaar betrokken worden', concludeert Dohmen.

Gelijkwaardigheid tussen mensen

Studente Yvonne Kleinveld vindt dat naast individuele vrijheid en eigen verantwoordelijkheid ook 'gelijkwaardig tussen mensen' een belangrijk element moet zijn in het humanisme. Zij zegt daar onder meer over:' Humanisme in een geglobaliseerde samenleving moet gaan over het streven naar gelijkwaardigheid van mensen in de hele wereld.'

Spiritualiteit

Voor Ina Brouwer zou humanisme nadrukkelijk een leerweg voor innerlijke en spirtuele ontwikkeling moeten zijn. Brouwer doet een oproep aan het Humanistisch Verbond.'Een gerichtheid op de spirituele geestelijke dimensie zou in alle gelederen van het Humanistisch Verbond tot uitdrukking moeten komen. Bijvoorbeeld door reflectie op levensthema's meer aan bod te laten komen door middel van cursussen.'

Pluralistisch humanisme

'De stem der rede in een pluralistisch humanisme', daar draait het bij het humanisme dat Hanne Laceulle voor zich ziet. Ze wil dat humanisten twijfelen als een deugd beschouwen en vragen blijven stellen bij waarheidspretenties. Ze kiest verder voor een pragmatisch humanisme.'Een humanisme dat zij aan zij kan strijden met orthodoxe christenen als het gaat om armoedebestrijding en met diezelfde christenen de degens kruist over het behoud van de vrije keuze voor abortus of euthanasie.'

De ervaring centraal

Marijn Bouwmeester vindt dat in het huidige humanisme de ervaring te weinig aan bod komt.
'Ik zou het heel interessant vinden als er binnen het humanisme een beweging op gang kan komen waar niet alleen een gesprek is van woorden, maar van gezamenlijke ervaringen, zoals beeldende kunst, muziek en rituelen. Juist deze ervaringen kleuren een levensbeschouwing, geven er smaak aan, maken het plaatje compleet.'

Veel aandacht voor het Humanistisch Verbond

Er was tijdens de Dies veel aandacht voor het Humanistisch Verbond. Derkx verwees naar een tekst van Rein Zunderdorp en de meeste columnisten gaven aan of ze wel of niet lid zijn van het Humanistisch Verbond.In één van de discussierondes werd de vraag gesteld of het Humanistisch Verbond zich wel genoeg met de ervaring bezighoudt. Er is een vermoeden dat het Humanistisch Verbond niet het door de
UvH gewaardeerde inclusieve humanisme aanhangt. De slogan ‘Zonder u is het humanisme aan de goden overgeleverd’ wordt als een uiting van exclusief humanisme gezien. Daarnaast lijkt wat het HV doet niet of niet goed genoeg bekend. Dat het Humanistisch Verbond samenwerkt met religieuze groeperingen is niet bekend. Ook niet dat de HV-slogan algemene humane waarden als achtergrond heeft. Gelukkig eindigt een Dies altijd met een borrel waarin de beeldvorming vervangen wordt door nieuwsgierigheid en goede gesprekken. De aanwezige medewerkers van het landelijk bureau van het Humanistisch Verbond riepen op om als inclusieve of exclusieve humanisten de krachten te bundelen. Word lid, doe een stage of onderzoek bij het Humanistisch Verbond, laat je horen in de afdelingen van het Verbond. Kortom: als je vindt dat het anders moet, blijf niet buiten staan, maar doe met ons mee!

Dit verslag is geschreven door programmamedewerker Maatschappelijk Discussie van het Humanistisch Verbond, Esther Wit. Zij heeft ook een column geschreven naar aanleiding van de UvH Dies 2008. De titel is Ben ik een exclusief humanist?

Gepubliceerd: 05-09-2008