De gevaren van de glazen samenleving staan centraal in de Socrateslezing

Privacy is een vrijheidsrecht. Dit recht staat onder druk doordat overheid en commerciële bedrijven steeds meer persoonsgegevens over burgers verzamelen, zonder dat burgers daar invloed op hebben. Socrateshoogleraar Beate Roessler en advocaat Britta Böhler gaan op 13 november in de Socrateslezing in op de waarde van privacy en de gevaren van een glazen samenleving, waarin veel van wat burgers doen transparant is. Esther Wit van het Humanistisch Verbond vraagt hen om een voorproefje van de lezing. ‘Er is geen echte privé-ruimte meer. Dat is een zorgelijke ontwikkeling.'’ '

#8216;De glazen samenleving’ is de titel van de lezing, wat wordt daarmee bedoeld?

Britta Böhler: Het is een beeld voor de samenleving die we al hebben en die zich sterker zal gaan ontwikkelen. Het drukt transparantie uit. We zijn namelijk steeds zichtbaarder geworden. Op dit moment kunnen partijen die geïnteresseerd zijn in jouw gegevens – zoals de overheid, maar ook commerciële bedrijven en zorgverzekeraars – bijzonder veel persoonsgegevens verkrijgen. Jouw bewegingen op internet, google-zoekopdrachten, de plek waar je je bevindt, de boeken die je bij de bibliotheek leent, medische gegevens, financiële gegevens, noem maar op. Er is geen echte privé-ruimte meer. Wij vinden dit een zorgelijke ontwikkeling. Individuen hebben geen regie over hun eigen gegevens en verliezen daarmee een deel van hun autonomie. De glazen samenleving staat ook voor kwetsbaarheid. Mensen die geen regie hebben over hun persoonlijke informatie worden bijzonder kwetsbaar. Dit is niet de samenleving waarin wij willen leven.

Waarom is het thema privacy voor het humanisme belangrijk?

Britta Böhler: Het humanisme gaat ervan uit dat het belangrijk is dat mensen zich ontplooien en ontwikkelen en dat ze over hun eigen leven kunnen beschikken. Vrijheid is een recht dat mensen van nature toekomt. Eén vorm van vrijheid is de ruimte een persoonlijke levenssfeer te hebben. Een privé-sfeer waar je met jezelf alleen kunt zijn, zonder waargenomen te worden. Wij zijn van mening dat als jouw persoonsgegevens op straat liggen, dit op een fundamentele en rechtstreekse manier de autonomie aantast.

Veel persoonsgevens worden verzameld voor de veiligheid van de samenleving. Is veiligheid ook niet heel belangrijk?

Britta Böhler: Veiligheid en privacy zijn twee verschillende waarden die je niet tegen elkaar kunt uitspelen. Ze staan niet op hetzelfde niveau. Veiligheid is een functionele waarde. We willen een veilige samenleving om vervolgens iets anders te doen, om vrij te kunnen leven. Op dit moment zie je dat veiligheid in plaats van een middel, een doel wordt. Dadelijk hebben we een compleet veilige samenleving waarin je niet meer vrij bent, niet meer over jezelf beschikt en niet meer autonoom bent. Wat heb ik daar aan? Veiligheid is geen ‘eindwaarde’, het is een functionele waarde. In de afweging van veiligheid en privacy wordt dit uit het oog verloren.

Het onbewuste ‘effect van normalisering' door controle is uw grootste zorg. Legt u eens uit?

Beate Roessler: Ik maak mij vooral zorgen over een culturele verandering die gaande is. Deze verandering gaat heel geleidelijk en sluipend. Ik ben niet bang voor de politie of de geheime dienst, maar bang over de manier waarop we naar onszelf gaan kijken. Uit de geschiedenis weten we dat elke vorm van controle onbewust een enorm effect heeft op mensen. Het grootste effect is normalisering. Mensen nemen onbewust in hun dagelijks leven mee dat ze bekeken en beoordeeld worden. En dat ze ‘goed’ en ‘te vertrouwen’ zijn als ze zo normaal mogelijk handelen. Je bent potentieel verdacht als je afwijkt van het ‘normale’. Onbewust gaan we hier rekening mee houden en gaan we ons zo onopvallend mogelijk gedragen. Dit is ernstig omdat je als individu beknot wordt in je ontwikkeling, en omdat zo de pluriformiteit van de samenleving onder druk staat.

Door Esther Wit, programma-medewerker maatschappelijke discussie

Volledige interview in decembernummer Humus

Het volledige interview van Esther Wit kunt u lezen, na de Socrateslezing, in het decembernummer van Humus dat rond 21 december zal verschijnen.

Meer kijken, luisteren en lezen

Meer informatie over het thema vindt u op de website van de Humanistische Alliantie in een webdossier over privacy.

Gepubliceerd:5-11-2008