Adonis helpt in de zoektocht naar een humanistische islam

Het werk van de Syrische filosoof en dichter Adonis biedt een inspiratiebron voor het vinden van een humanistische islam, vertelt filosoof Eric Bolle in een interview met het Humanistisch Verbond.

‘Adonis grijpt in zijn werk terug op het pre-islamitische Arabische denken, waarin vergoddelijking van de poëzie en heiliging van de aarde centraal staan’, vertelt Eric Bolle, filosoof en consultant bij management- en adviesbureau BMC. In het januarinummer van ‘Streven’ verschijnt onder de titel ‘Wortelen in je eigen voetstappen: Inleiding tot de poëzie van Adonis’ een essay van zijn hand, waarin hij de relevantie van Adonis voor hedendaagse kwesties zoals leiderschap en de duurzaamheidsproblematiek uitwerkt. Maar ook met betrekking tot het huidige islamdebat is Adonis, die in 1930 in Syrië werd geboren als Ali Ahmed Saïd Esber, actueel.

Volgens Adonis bezit poëtische taal het vermogen om te communiceren met het afwezige en het onzichtbare. Dat maakt poëzie tot een concurrent van religie. ‘Mijn mystiek is ontdaan van iedere religieuze inhoud. (…) iedereen die schept is een profeet en wel tot in het oneindige. Daarom is er in mijn innerlijke mystiek geen enkel verschil tussen de mens en wat men God noemt’, aldus Adonis in een interview.

Met zijn visie op de rol van poëzie en mystiek bouwt Adonis voort op een Arabische traditie uit de achtste eeuw, waarin poëzie wordt gezien als een daad van kennis en een binnendringen in onbekende gebieden van de menselijke ziel. Poëzie dient dan ook als middel tot vervoering, contemplatie en meditatie. Bolle: ‘Dat alles is strijdig - of wordt als strijdig ervaren - met de islam en met de op de islam gefundeerde of door de islam gelegitimeerde macht.’ Dichters zoals Abu Nuwas (‘de Baudelaire van de Arabische wereld’), Al-Niffari en Al Ma’arri werden dan ook verketterd.

Adonis verlangt ernaar om van het leven poëzie te maken en te proberen het verschil tussen poëzie en leven op te heffen. Biedt Adonis daarmee een alternatief voor het dilemma waarmee moslims nu geconfronteerd worden? Bolle: ‘Ik vind van wel. Maar dat is niet de opvatting van de Arabische wereld. Adonis is heel erg omstreden.’ Niet voor niets vluchtte Adonis in de jaren zestig naar het westen en werkt hij sinds de jaren tachtig in Parijs, Genève en Beiroet.

#8216;Het alternatief dat Adonis aan de Arabische wereld biedt, spreekt mij zo aan omdat het op zijn eigen manier hetzelfde alternatief is dat Nietzsche aan de westerse wereld heeft geboden,’ legt Bolle uit. Nietzsche verklaart God dood en de moraal voorbij goed en kwaad; Adonis beschouwt de openbaring van God als voltooid en ziet poëzie en mystiek als de nieuwe terreinen van goddelijkheid en heiligheid. Bovendien biedt Adonis’ oproep aan het westen om zich te bezinnen op de eigen westerse traditie volgens Bolle ‘inspiratie om beleid en leiderschap te ontwikkelen op basis van filosofie en poëzie’.

Humanisten die willen nadenken over de islam moeten volgens Eric Bolle dan ook zeker Adonis lezen. ‘De beste inleiding tot zijn werk is een boek met interviews, ‘Identité inachevé’, dat in 2004 werd uitgegeven.’ Wie liever Nederlands leest kan toevlucht nemen tot het essay ‘Voorbij de grenzen van oost en west’, dat te lezen is via de website van Jehat.

Gepubliceerd: 29-11-2007