'Ik wil graag gesticht worden'

Verstandig. Zo noemt Tsjalling Swierstra, die vorig jaar met Evelien Tonkens de Socrateslezing uitsprak, het onderwerp van de Socrateslezing 2007: humanisme en islam. Want het is een goed idee om clichés over de islam in een openbaar debat te bestrijden. En daar komt bij: Swierstra wordt maar al te graag gesticht over de humanistische traditie van de islam, zo vertelt hij aan het Humanistisch Verbond.

#8216;De islam wordt nogal eens gezien als het andere, als vijandig tegenover humanistische idealen. Het is aardig om te bekijken of de islam rijker is dan we meestal denken en parallellen kent met de thema’s van het humanisme.’ Tsjalling Swierstra, universitair hoofddocent ethiek aan de Universiteit Twente, noemt het onderwerp van de Socrateslezing 2007 - humanisme en islam - dan ook ‘verstandig’. ‘Het is een goed idee om clichés en vooroordelen over de islam in een openbaar debat te bestrijden.’

Clichés en vooroordelen over de islam zijn er genoeg. Individuen bezitten geen exit rights die hen mogelijkheden bieden om – met behoud van lijf en leden – afstand te nemen van hun geloof, homoseksualiteit wordt bestreden en er worden dwingende sekserollen afgeleid uit de koran. Op basis van dit soort opvattingen worden de nodige wenkbrauwen gefronst over de positie van het individu in de islam. ‘In Nederland is de spelregel: religie mag, zo lang het niet in conflict komt met onze humanistische normen en idealen.’ Die maatstaf wordt toegepast op het christendom – dat moet zich volgens humanisten immers niet te veel bemoeien met individuele keuzen rond bijvoorbeeld euthanasie en onderwijs – maar de laatste tijd vooral ook op de islam.

Humanisme en islam lijken op het eerste gezicht dan ook niet makkelijk door één deur te kunnen. Swierstra: ‘Het humanisme is uit het christendom voortgekomen – de vroegste humanisten waren zo christelijk als wat. Het christelijke geloof staat dus in een andere verhouding tot het humanisme dan de islam – tenzij een humanistische traditie wel aanwezig blijkt in de islam.’

Fouad Laroui betoogt in de Socrateslezing 2007, net als in zijn boek 'Over het Islamisme. Een persoonlijke weerlegging' , dat de islam van oudsher wel degelijk humanistische elementen bevat. Swierstra is nieuwsgierig. ‘Het humanisme gaat over zelf nadenken en samen delibereren. Veel religies staan daar vijandig tegenover, want die staan in het teken van gehoorzaamheid. Ik wil graag gesticht worden door iemand die laat zien dat humanistische thema’s in de geschiedenis van de islam zijn ingebed.’

Zelf houdt Swierstra, die met Evelien Tonkens in de Socrateslezing 2006 sprak over 'beschaving door zelfspot', zich meer bezig met het thema autonomie dan met de vraag naar een humanistische islam. Maar is autonomie niet ook voor de discussie over de islam een belangrijk onderwerp? ‘In de lezing hebben we laten zien dat over autonomie rivaliserende concepties bestaan, bijvoorbeeld wat betreft de visie op ascetisme en de achterhaalde dichotomie tussen vlees en ziel. Autonomieconcepten zijn dus voor revisie vatbaar. Autonomie is geen antwoord maar een vraag. En een vraag die ik ook graag aan moslims zou willen voorleggen.’

Meer lezen?

Lees het interview met reacties op Human.nl.

Gepubliceerd: 13-11-2007