Antiklerikale strijd niet kern van humanisme: column van Rein Zunderdorp

Rein Zunderdorp, voorzitter van het Humaistisch Verbond, reageert in de 'Volkskrant' van 5 mei 2007 op het artikel 'Humanisten moeten niet aanschurken tegen religies' van Amande Kluveld en Rozemarin Schalkx dat in diezelfde krant verscheen.

Kluveld en Schalkx vinden het onverstandig dat humanisten aanschurken' tegen godsdienstige organisaties. Zij pleiten voor een humanisme dat zich beperkt tot het bewaken van mensenrechten en de scheiding van kerk en staat en dat zijn verdere levensbeschouwelijke pretenties laat varen.

De doelstellingen van het Humanistisch Verbond waren bij de oprichting in 1946 inderdaad tweeledig: emancipatie en acceptatie van buitenkerkelijken als volwaardige burgers en het bieden van een seculiere levensbeschouwing.

Kluveld en Schalkx stellen dat de emancipatie geslaagd is, maar met het verkeerde middel: via de achterhaalde verzuiling. Dit is volgens hen desastreus omdat het humanisme zichzelf daarmee als bestrijder van klerikale onderdrukking verloochent. Ik ben het met beide stellingen niet eens.
Het georganiseerde humanisme koos juist niet voor verzuiling. Het Verbond richtte na de oorlog geen humanistische politieke partij op, noch humanistische scholen voor basis- en voortgezet onderwijs. Men pleitte juist voor openbaar onderwijs. Wel voorziet het Verbond in de behoefte aan humanistische diensten, zoals de geestelijke verzorging in de krijgsmacht, justitiële inrichtingen en zorginstellingen. Ook verzorgen we humanistisch vormingsonderwijs op openbare scholen en humanistische uitvaartbegeleiding.
Om aan de kwantitatieve en kwalitatieve vraag tegemoet te kunnen komen, maakte het Verbond uiteraard gebruik van daartoe beschikbare regelingen, ook voor de Universiteit voor Humanistiek als opleidingsinstituut. Met die regelingen faciliteert de neutrale seculiere overheid een pluriform aanbod van zinvolle diensten. De genoemde diensten moeten dan ook blijven en niet als verzuild relict worden afgebroken. Zij zitten bovendien de waakzaamheid van het Humanistisch Verbond ten aanzien van kerkelijke betutteling niet in de weg, zoals uit vele uitingen blijkt.

Een ander punt is dat de organisatiegraad van het humanisme beperkt is: het Humanistisch Verbond heeft slechts tienduizend leden. Dat is waar en te betreuren. Maar Kluveld en Schalkx merken terecht op dat het humanisme inmiddels de tweede levensbeschouwing in Nederland is. De levensbeschouwing slaat dus aan, maar slechts weinigen worden lid.
Dat laatste brengt het Humanistisch Verbond in het nadeel ten opzichte van kerken waar je vanaf je geboorte wordt meegeteld. Ook hanteert de overheid de fictie dat alle immigranten uit overwegend islamitische landen gelovige moslims zijn ('één miljoen'). Hoewel volgens het onderzoek 'God in Nederland' 10 procent van de bevolking (anderhalf miljoen) als humanist kan
worden aangemerkt, hanteren de autoriteiten liever de 'tienduizend', met vergaande gevolgen voor het verdelen van levensbeschouwelijke zendtijd en formatieplaatsen van geestelijk verzorgers. Gelukkig leidt de actuele turbulentie rond het zogenaamd herleven van religies tot een plotselinge groei van het ledental.

De belangrijkste vraag is echter of de humanistische beweging zich moet beperken tot seculiere waakzaamheid en de verdere levensbeschouwelijke inhoud moet verlaten. Welnu, het humanisme is een niet-godsdienstige levensbeschouwing met een positief, op autonomie en eigen verantwoordelijkheid gebaseerd mensbeeld, een op wetenschap gebaseerd beeld van de wereld en een maatschappijbeeld waarin mensenrechten, democratie en rechtvaardigheid voorwaarden zijn voor het streven naar menselijk geluk en zelfontplooiing.
Daarmee is het een open levensbeschouwing waaraan mensen hun eigen opvattingen over wat waar, mooi en goed is kunnen scherpen. Ik deel daarbij wel de opvatting dat het humanisme zich inhoudelijk moet onderscheiden van levensbeschouwingen die hun mens- en wereldbeeld baseren op het bestaan van een hogere macht. Het laatste echter wat wij zullen doen is de inhoudelijk kern overboord zetten en ons beperken tot de antiklerikale strijd.

Mag het Humanisme vervolgens samenwerken met godsdienstige organisaties bij maatschappelijk onrecht of ondergraaft het daarmee haar positie als bewaker van de seculiere samenleving? Mensen kunnen in hun streven naar een goed leven van twee kanten worden bedreigd. Ten eerste door onverdraagzame vormen van religie die de eigen leden en anderen hun dogma's willen opleggen. Ten tweede door onrecht, discriminatie, armoede en asociaal en egoïstisch gedrag. Humanistische organisaties moeten ook aan dit tweede punt aandacht besteden, zonder het eerste te verwaarlozen.
Samenwerking met andere levensbeschouwingen is soms effectief. Het is pas een onwenselijk 'monsterverbond' als die kerkelijke bondgenoten tegelijkertijd dogmatische thema's zouden hanteren. In Nederland zijn echter veel leden van traditionele kerken inmiddels vergaande 'gehumaniseerd' en tolerant jegens andersdenkenden. Het is verstandig daar positief op te reageren en de intolerante stromingen in de kerken en de moskeeën te isoleren. De grootste fout van iemand als Wilders is, dat hij veel meer vijanden creëert dan nodig en minder bondgenoten dan mogelijk is in de strijd voor een moderne vrije samenleving. Dat is een fout die wij en naar ik aanneem Kluveld en Schalkx niet willen maken.

Gepubliceerd: 05-05-2007