Veertig jaar zingeving achter de tralies : presentatie boek over geestelijke verzorging bij de inrichtingen van justitie

In 1968 gingen humanistisch geestelijk verzorgers aan het werk om geestelijke begeleiding te geven aan gedetineerden. Een grote stap in de gelijkberechting van de geestelijk verzorging op humanistische grondslag. In het boek ‘Zingeving achter de tralies’ wordt de geschiedenis van de Geestelijk Verzorging beschreven. Het boek werd gisteren door de voorzitter van het Humanistisch Verbond Rein Zunderdorp uitgereikt aan minister van Justitie Hirsch Ballin.

In zingeving achter tralies wordt niet alleen een mooie historische schets gegeven van veertig jaar humanistiche geestelijke verzorging in Nederland, maar wordt er ook door praktijkverhalen een inkijk gegeven in het werk van de zogeheten gevangenishumanist.
In het begin werd er met argusogen naar de HGV'ers in gevangenissen gekeken. Want wat was dat dan: humanistische geestelijke verzorging? Al snel was de humanist in gevangenis niet meer weg denken. Een gedetineerde zegt daar in het boek over.
‘Ik kom nu al jaren bij de humanist en ik moet zeggen. Ik bekijk de dingen anders en ik reageer anders op mensen dan vroeger.’

De gelijkberechting van de humanistische geestelijke verzorging ten opzichte van de confessionelen bij het ministerie van Justitie stond niet op zichzelf. Het Humanistisch Verbond beijverde zich al direct naar haar oprichting in 1946 voor concretisering van praktisch humanisme, waaronder geestelijke verzorging, maar ook ontwikkelingssamenwerking of humanistisch vormingsonderwijs.
Het Humanistisch Verbond is nu nog het zendend genootschap voor de raadslieden die werken in justitiële inrichtingen. De humanistisch geestelijk verzorgers in het gevangeniswezen worden benoemd door het Ministerie van Justitie op voordracht van het Verbond.

Dr. Ernst Hirsch Ballin feliciteerde gisteren in de penitentiaire inrichting Nieuwersluis de dienst Humanistische Geestelijke Verzorging van harte en dankte de humanistische geestelijke verzorging voor haar rol, onder meer bij de (re)ïntegratie van gedetineerden. De minister stond even stil bij zijn eigen rol in de geschiedenis van de Humanistische Geestelijke Verzorging. En dat was geen kleine rol. In 1985 namelijk stond Hirsch-Ballin aan het hoofd van een commissie die advies moest geven over de criteria voor steunverlening aan kerkgenootschappen en andere genootschappen op geestelijk grondslag.
Tot dan toe werd de financiering bepaald door gegevens uit de geboorteregisters.
Het advies van Hirsch Ballin was om de formatieverdeling van de geestelijke verzorging te baseren op de voorkeur van de gedetineerden zelf. Dit besluit werd door het Humanistisch Verbond met enthousiasme ontvangen. Immers, het principe van zelfbeschikking is voor een humanist erg belangrijk.

Actieve pluriformiteit

Rob Tielman was tussen 1973 en 1987 voorzitter van het Humanistisch Verbond. In zijn toespraak ging Tielman in op de positieve rol van Hirsch Ballin, het belang van de eigen keuze van de gedetineerde (informed consent), de actieve pluriformiteit en gelijke behandeling. ‘Daarbij is het belangrijk dat de overheid gesprekspartners heeft die zelfstandig oordelen. Maar de overheid moet niet op de stoel van de geestelijke verzorging gaan zitten en de geestelijke verzorging ook niet op de stoel van de overheid.’

Dat de geestelijke verzorging het personeel kan ondersteunen wordt soms vergeten, meende Tielman.
Op structureel niveau kan de geestelijke verzorging ook belangrijk zijn, bijvoorbeeld bij preventie van verspreiding van HIV en AIDS in gevangenissen. Dat is Nederland goed gelukt, in tegenstelling tot wat er op dit terrein in de Verenigde Staten is gebeurd, wist Tielman ook nog te vertellen.

Zingeving en de rol van het humanisme

Na de woorden van Tielman gingen de huidige voorzitter van het Humanistisch Verbond Rein Zunderdorp en Ton Jorna, hoofddocent geestelijke verzorging bij de UvH onder leiding van Marco Oostijk met elkaar in gesprek. Oostdijk vroeg aan de heren wat de rol van het humanisme kan zijn in een tijd waarin mensen op zoek zijn naar hun eigen, hoogst individuele zingeving. Zunderdorp: ‘Mensen beginnen meer voor zichzelf, dat is waar. Ook godsdiensten schrijven niet voor hoe je moet leven. Het is goed als mensen hun eigen composities kunnen maken. Het humanisme biedt die mogelijkheid, maar er is wel een groter geheel. We gaan uit van een wereldbeeld zonder god, een mensbeeld waarin autonomie belangrijk is en een maatschappijbeeld met een visie op de inrichting van de maatschappij. Ton Jorna zei dat het humanisme ruimte moet geven aan mensen en hun beleving. ‘Menselijke ervaring moet de leidraad zijn, dat moet je niet opsluiten in het kader van een levensbeschouwing.’

Minder recidive

Na de vraag wat het onderscheidende kenmerk van het humanisme is ten opzichte van andere levensbeschouwingen, kwam men terecht bij de vraag wat de actuele rol van de humanistische geestelijke verzorging moet zijn. Hirsch Ballin verwees immers naar de positieve rol van geestelijke verzorging bij de reïntegratie van gedetineerden.
Jorna: ‘De HVG'er speelt een rol bij het herstel van de persoon en humanisering van de gevangenissen. Maar het belangrijkste is dat het geen verbeterproject is. Het gesprek met de GV'er gaat nooit ergens naar toe. Het is een ontmoeting die ruimte biedt en die ook nergens op afgerekend mag worden. Dat is de paradox, juist daardoor is er een resultaat.’
Zunderdorp wil wel een onderscheid maken tussen de methode, de benadering en wat per saldo het effect is. ‘Als je kijkt naar de recidivecijfers (75 procent van de gedetineerden) dan zou het mooi zijn als er per saldo minder mensen recidiveren. Maar daar moet de HGV'er niet op afgerekend kunnen worden. Dat zou calculerend gedrag in de hand werken en ook de laagdrempelige methode van de HGV'er zelf onder druk kunnen zetten. Toch zou het mooi zijn als we bij kunnen dragen aan minder recidive.’

De gong voor een nieuwe tijdperk

Nadat de gastheer van deze dag hoofd Dienst Humanistische Geestelijk Verzorging Hans Scheper alle sprekers en medewerkers bedankten, boden de rooms-katholieke hoofdaalmoezenier en de hoofdpredikant cadeaus aan Scheper aan. De roman ‘De Overgave’ van Arthur Japin en een gong die symbolisch een nieuw tijdperk voor de Dienst Geestelijk Verzorging inluidde. Een prachtig cadeau, vond Scheper. ‘En ik ben blij dat het geen kerkklok is’, voegde hij er snel aan toe.

Meer informatie over het boek

Zingeving achter de tralies : veertig jaar Humanistische Geestelijke Verzorging bij de inrichtingen van Justitie. Auteurs: Elise van Alphen en Wouter Kuijlman.
Uitgevers: Het Humanistisch Archief / Papieren Tijger. Het boek is onder meer via bol.com te bestellen.

Meer kijken, luisteren en lezen

Meer informatie over humanisme in gevangenissen vindt u op de wesite de gevangenishumanist
Het humanistisch Verbond is zendend genootschap voor geestelijk verzorgers bij Justitie. Meer informatie daarover vindt u ook op deze website.

Gepubliceerd:12-10-2008