De dilemma's van het vreemdelingenrecht door de ogen van rechters

‘De Vreemdelingenrechter’ geeft een beeld van de innerlijke strijd van rechters die recht spreken over vluchtelingen. De première van deze HUMAN-film was vorige week op het documentairefestival IDFA. Humanistisch geestelijk verzorger bij justitie Marjo van Bergen staat vreemdelingen die in detentie zijn met raad en daad bij. Zij bekeek de film.‘Ik hoef gelukkig de vreemdelingenwet niet toe te passen op de levens van vluchtelingen.’

Wat viel je op aan deze film?

Dit is de eerste keer dat ik een documentaire over ons vreemdelingenbeleid zie vanuit het perspectief van de rechter. Dat is verfrissend voor mij als raadsvrouw voor vreemdelingen die in detentie zijn.
In de Vreemdelingenrechter zie je een aantal keer hoe de rechter toga en befje aantrekt en ook weer
uittrekt. Dat illustreert het verschil tussen de rechter als ambtsdrager en als mens heel mooi.
De rechter wordt herkenbaar als iemand die heel formeel moet toetsen of de wet goed toegepast wordt door IND en de staatssecretaris van justitie. Daarbij moet hij zijn prive-oordeel parkeren.
Dat contrasteert sterk met de verhalen die de vreemdelingen naar voren brengen.

Welke scéne is je het meest bijgebleven?

Dat is een scène over een Open Dag op de rechtbank. Er werd een rechtszaak nagespeeld over een verblijfsvergunning voor een 18-jarig meisje die als minderjarige door haar asiel aanvragende ouders meegenomen is naar Nederland. Volgens de wet 'een uitgemaakte zaak': zij heeft geen recht op verblijf. Het publiek dat op de Open Dag afgekomen is, mag hierover stemmen. Massaal kennen ze het meisje een verblijfsvergunning toe. Ook na de uitspraak van de rechter en uitleg van de wet verandert dat niet. Oog in oog met het menselijke verhaal en gezicht van de vreemdeling wordt de consequentie van de abstracte Vreemdelingenwet duidelijk. Dan is het moeilijk die wet nog te kunnen blijven toepassen.
Toch is dat wat de rechters moeten doen. De verhalen van de rechters gaan steeds over de opgave om degene die voor hen staat recht te doen binnen de uiterst smalle kaders van de vreemdelingenwet. Dat levert spanning op. De verhalen van de vreemdelingen zie je door de ogen van de rechter. Heel sterk vind ik ook de verbindende shots, gevuld met eindeloze stapels papier, dossiers, in stellingen, postzakken, op karretjes, op bureaus of in de koffers van de advocaten. Het laat zien om hoeveel zaken het gaat, over hoeveel mensen de rechters moeten beslissen.

Wat herken je vanuit jouw werk als humanistisch geestelijk verzorger?

Ik werk op hetzelfde snijvlak als de rechters. Ook voor mij zijn de vreemdelingen mensen van vlees en bloed, met een verhaal en een gezicht. Ook ik probeer hen recht te doen. Het grote verschil is dat ik dat als mens en humanistisch geestelijk verzorger doe. Ik hoef gelukkig in mijn werk die vreemdelingenwet niet toe te passen op de levens van vluchtelingen. Ik krijg natuurlijk regelmatig de verhalen van mijn cliënten te horen over de rechtbank, hoe het daar aan toe gaat, hoe kort de tijd is die ze krijgen, hoe ze voor hun eigen zaak moeten pleiten. Soms zijn ze teleurgesteld, soms hoopvol, omdat de rechter écht naar hen geluisterd heeft. Vooral heel herkenbaar is dat vreemdelingen als mens gehoord willen worden.
Ze hopen dat recht gedaan wordt aan hun levensverhaal en alle omstandigheden die daarbij belangrijk zijn. De uitspraak is vaak teleurstellend. De rechtbank kan niet anders dan de wet hanteren, en die ‘snijdt’ nu eenmaal door de levens van mensen heen. Die spanning is voelbaar in het detentiecentrum en dezelfde spanning zie ik ook in de film.

3. Wat miste je vanuit je rol als HGV'er?

Relatief veel aandacht wordt er besteed aan de situatie van mensen die proberen toegang te krijgen tot Nederland. De gang van zaken bij de gedwongen terugkeer en de bijbehorende detentie kwam minder aan bod. Dat is nu juist wat ik tegenkom in de detentiecentra. Daar worden de consequenties van de Vreemdelingenwet ijzingwekkend voelbaar. De manier waarop dat gefilmd is, lijkt veel minder rijk in menselijke details. Het is wel duidelijk dat de rechters moeite hebben met de lange detentieduur die ze moeten toestaan, zeker in vergelijking met de lengte van gevangenisstraffen voor criminelen.
De beleving van de situatie door de vreemdeling wordt hier echter voor mij minder voelbaar. Dat mis ik, want juist naar deze mensen gaat mijn dagelijkse zorg en aandacht uit.

Wat mij in de behandeling van de detentiezaken wel aansprak, is dat er nu eens niet alleen gesproken wordt over de detentieomstandigheden, maar dat de aandacht vooral ook gericht wordt op het opleggen van de detentiemaatregel zelf, het strafkarakter hiervan, de lengte en het gevoel van onrechtvaardigheid dat dit oproept. Niet alleen bij de vreemdelingen, maar ook bij de rechters.

Wat is jouw eindoordeel?

Een prachtige documentaire, die een ander licht werpt op ons vreemdelingenbeleid dan we gewend zijn.
Ik kan iedereen aanraden het te gaan zien. Niet alleen diegenen die geïnteresseerd zijn in vreemdelingenbeleid. Ook voor wie zich bezighoudt met professionaliteit, en de manier waarop persoonlijke waarden daarin een rol kunnen en mogen spelen, is het een rijk document.

Meer kijken, luisteren en lezen over vreemdelingenbeleid

Er is in het webdossier mensenrechten een subdossier gemaakt, waarin alle berichten en artikelen over vreemdelingenbeleid en vreemdelingendetentie zijn verzameld.

Gepubliceerd: 1-12-2008(class="datum")