De erfenis van Erasmus onder humanisten

Hij was het geweten van Europa, een bruggenbouwer en pacifist. Maar ook een scherp criticus van kerkvaders of vorsten en een militant humanist. Zo één die we vandaag de dag hard nodig hebben, schreef Carel Peeters onlangs in Vrij Nederland over Erasmus. We vroegen twee leden van het Humanistisch Verbond naar de betekenis van Erasmus' denkbeelden: docent van de cursus ‘Kopstukken van het humanisme’ Jos de Wit, en Rein Heijne, initiatiefnemer van het Rotterdamse ‘Het Huis van Erasmus.’

Vijf honderd jaar geleden groeide Erasmus (Rotterdam 1466 - 1536) uit tot het geweten van Europa.
Hij was een bruggenbouwer tussen verschillende religieuze stromingen en iemand die de kerk bij elkaar wilde houden. Erasmus toonde zich een fel tegenstander van oorlog en is dankzij zijn geschriften over dat onderwerp tot in onze tijd een van de meest fervente voorvechters van de vrede gebleven.
Hij geloofde in het goede van de mens en zag opvoeding en educatie als de belangrijkste bouwstenen om dat goede in de mensen naar boven te brengen. Samen met Pico della Mirandola was hij de grondlegger van het humanisme in Europa. In zijn beroemde verhandeling ‘Over de vrij wil’ (de Libero Arbitrio) keerde hij zich tegen Luther en het protestantisme en rekende hij af met diens predestinatieleer. ‘Waarom bestaat de mens als hij geheel afhankelijk is van de genade van God?’

Militant humanist

Erasmus was niet alleen verdraagzaam en tolerant, maar hij was ook een militant humanist. Het militante aspect in zijn geschriften wordt onderbelicht, betoogt Carel Peeters in Vrij Nederland van 8 november 2008 (zie: human.nl). ‘Erasmus wordt zo vaak met gematigdheid geïdentificeerd, terwijl ‘Lof der Zotheid’ zijn meest gelezen boek is en ‘Tegen de Barbarij’ een goede tweede. Daarin is Erasmus helemaal niet gematigd. Daarin is hij een satiricus, moralist en criticus die het gemunt heeft op een hele wereld van aanstellerige geleerdheid en zelfgenoegzaamheid die als hij vermomd als ‘De Zotheid’ bestrijdt. Het is deze gematigde, sussende en begrijpende Erasmus die school heeft gemaakt, niet de militant uit de Zotheid.’ Peeters vindt dat jammer, zo blijkt uit het artikel. Want ook nu, in 2008, is een zeker militant humanisme nodig.

#8216;Want met de opkomst met de opkomst van de nieuwe religiositeit dreigt namelijk ook de terugkeer van de Lutherse “slaafse wil”. Het militante humanisme is noodzakelijk omdat het niet lijdzaam wil toezien hoe domheid, commercialiteit, aanstellerij, fanatisme en hebzucht de dienst gaan uitmaken,’ zo schrijft Peeters.

Mensenrechten

Voor Jos de Wit (docent van de cursus ‘kopstukken van het humanisme’) en Rein Heijne (initiatiefnemer en bestuurslid van Huis van Erasmus in Rotterdam) is de humanistische leermeester nog steeds een grote inspiratie. Jos de Wit: ’Erasmus wist een brug te slaan tussen het humanisme van de oudheid en het Christendom. Daarbij gaat het om Middeleeuwse devotie en bescheidenheid en de levenskunstfilosofie van de klassieke denkers.’ We kunnen nog wat van Erasmus leren, bijvoorbeeld over mensenrechten.
De Wit: ‘Dat het gaat om innerlijke beschaving als je de wereld wilt verbeteren, om maar iets te noemen. Mensenrechten zijn niets waard als mensen niet opgevoed worden in een geest van mensenrechten en leren uit zichzelf humaan de wereld tegemoet te treden.’

Autonomie

Maar Erasmus heeft ook belangwekkende dingen over autonomie gezegd, vindt Jos De Wit.
‘Zijn vertoog over de vrije wil en zijn uitgangspunt dat de mens niet alleen afhankelijk is van de goddelijke genade, maar ook een goede wil moet hebben. Dat is wat ik zou noemen een redelijke vorm van autonomie: de mens wordt in hoge mate bepaald door omstandigheden en natuur (God in Erasmus' woorden), maar heeft een eigen wil om daarbij keuzes te maken. Dat betekent dat je als mens zelf een verantwoordelijkheid hebt om invulling aan je leven te geven en dat je (ook) zelf verantwoordelijk bent voor de keuzes die je maakt.’

Voor Rein Heijne van Huis van Erasmus is met name Eramus’ boodschap van vrede en verdraagzaamheid belangrijk. ‘Wij profileren ons als centrum voor humanisme en pacifisme. Hij zette zich in voor een verdraagzaamheid en wereldburgerschap. Daarnaast had hij een brede visie en was hij een pacifist. Dat is in een tijd van onverdraagzaamheid en globalisering zeer belangrijk. In een multiculturele samenleving des te meer. Wij van het Huis van Erasmus proberen daar ook een link mee te leggen in onze activiteiten. Die variëren van de debattenreeks ‘In de voetsporen van Erasmus’ tot bijdragen aan het Nelson Mandela Festival waarin jongeren opgetreden zijn met een ‘Erasmusrap’ op teksten van Erasmus.

Een groot succes was de afgelopen tijd de presentatie en uitgave van ‘Erasmus voor de klas’ een leerwerkschrift voor scholieren. Ook de dialoog met andersdenkenden vinden wij, in navolging van Erasmus belangrijk. Zo hebben we het omstreden symposium ‘Erasmus en Gülen: inspirators voor vrede en dialoog’ in samenwerking met de Dialoog Academie toch door laten gaan. Fethullah Gülen is, een hedendaagse moslimgeleerde en vredesactivist die onlangs negatief in de media kwam. We vinden dat je naast de verschillen toch altijd moet zoeken naar de overeenkomsten en het gemeenschappelijke. Dat is ook volledig in de geest van Erasmus.’

De geest van Erasmus

Iets wat zeker niet in geest van Erasmus is, is de verruwing van de omgangsvormen, met name op scholen, denkt Jos de Wit. ‘Ik denk dat Erasmus, als hij nu zou leven, daar verbijsterd over zou zijn en zich in het bijzonder op het onderwijs zou gaan richten.’ Rein Heijne vermoedt dat Erasmus als hij nu zou leven in zou gaan tegen de zelfgenoegzaamheid van veel intellectuelen en politieke machthebbers. ‘Een attitude die meer uitgaat van praktisch activisme zou Erasmus vandaag de dag wel missen. Dus niet allen denken maar ook doen. Hij zou zich sterk verbazen dat er zo weinig met zijn inzichten zo weinig is en wordt gedaan. Ook denken wij te handelen in de geest van Erasmus wanneer wij ons richten op het grote belang van onderwijs.’

We kunnen dit interview natuurlijk niet eindigen voordat we de favoriete Erasmus uitspraken van Heijne en de Wit hebben vermeld. Rein Heijne: ‘Heel de wereld is mijn vaderland’ en ‘Zoet is de oorlog voor hem die hem niet kennen’. Dat spreekt voor zich, denk ik.
Jos de Wit: De Klacht der Vrede bevat een mooie uitspraak: ‘In alle mensen is de kiem gelegd van orde en deugd; hun is een zachte en vriendelijke inborst gegeven, die hen welwillend doet zijn jegens elkaar, zodat zij het genoegen smaken van het bemind worden om zichzelf, en het hun aangenaam is anderen goed te doen; tenzij dat zij, door kwade hartstochten als door tovermiddelen van Circe bedorven, van mensen in beesten ontaarden.’

Meer lezen, luisteren en kijken

In het HUMAN-project 'Life is Beautiful' van Jeroen Berkvens en Mark de Cloe worden dertig filmpjes met de Adagia van Erasmus als uitgangspunt gemaakt. Een aantal jaren geleden is er een reeks documentaires gemaakt onder de titel Sporen van Erasmus. In Rotterdam zijn er vanaf oktober tot en met het einde van het jaar nog een diverse activiteiten zie Erasmus in Rotterdamgeorganiseerd. Huis van Eramus publiceert elke maand een brief van een humanist aan Erasmus. Verschillende humanisten hebben hier al aan meegedaan.
Ook Esther Wit van het Humanistisch Verbond heeft een brief aan Erasmusgeschreven. Alle brieven worden gepubliceerd op de website en zullen uiteindelijk gebundeld worden. Humanisten die ook nog een brief aan Erasmus willen sturen kunnen dat nog steeds doen.

Gepubliceerd:19-11-2008