'Opgewassen tegen de vrijheid met Bildung'

'Opgewassen tegen de vrijheid met Bildung'

Jongeren zijn vrijer dan ooit, toch hebben ze moeite hun vrijheid in te vullen. Want hoe hou je je staande in de neoliberale samenleving waar succes een keuze is en kwetsbaarheid niet bestaat. Bildung in het onderwijs is volgens Joep Dohmen het antwoord en voorkomt een samenleving van hedonisten, narcisten en slachtoffers. Een stevige stellingname in zijn  Socrateslezing Bildung: de redding van ons onderwijs. Meer dan 500 mensen waren erbij in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag.

"Er klinkt een nieuwe melodie door onderwijsland", constateert Dohmen in zijn lezing. Hij gaat in op allerlei initiatieven die vanaf 2012 zijn ontstaan.

"René Gude, de vorige denker des vaderlands, schreef samen met de filosoof Gerard van Stralen´En denken! Bildung voor leraren´ op de Internationale School Voor Wijsbegeerte. In dit manifest pleit hij samen met collegae uit de filosofie en de onderwijswereld voor een nieuwe visie op brede vorming, waarbij persoonlijke vrijheid en disciplinering elkaar in evenwicht houden.Sindsdien zijn er tal van publicaties over Bildung verschenen en in 2015 werd De Bildung Academie opgericht. Sinds 2016 verschijnt er zelfs jaarlijks een Bildungskalender (waarvoor ik hier geen reclame mag maken.. gelach) waarop 365 leerkrachten met hart voor Bildung hun eigen visie op de vorming van jonge mensen verwoorden."

Brede vorming

Deze nieuwe Bildungsbeweging verzet zich tegen een voornamelijk instrumentele visie op onderwijs ten bate van economische doelstellingen, vertelt Dohmen.
"Onderwijsinstellingen beperkten zich de afgelopen decennia steeds meer tot  aanleren van vaardigheden en technieken. Scholen worden hoe langer hoe meer bedrijven die met elkaar concurreren om excellence. Leerlingen zijn ‘klanten’ die via smalle vorming en met behulp van scherpe toetsingsprogramma’s controleer- en meetbaar opgeleid worden tot kansrijke spelers op de arbeidsmarkt. De fundamentele vraag ´waartoe dient ons onderwijs?´ dreigt uit beeld te raken. Vandaar die gezamenlijke zoektocht naar brede vorming. Hoe worden jongeren niet alleen vaardig, maar ook aardig en waardig?"

Moraal van zelfbeschikking

Voor het antwoord daarop gaat Dohmen terug in de cultuurgeschiedenis. Hij schetst hoe de afgelopen decennia de westerse cultuur in een nieuwe fase van de posttraditionele samenleving terecht is gekomen. Daarin is de invloed van traditie, religie en traditionele moraal teruggedrongen door de opkomst van de markt, van wetenschap en techniek, en de enorme invloed van de media. De neoliberale samenleving met haar moraal van zelfbeschikking (door sommigen vrijheid/blijheid genoemd) dwingt mensen tot zelf-organisatie en zelfvorming. Maar om de ratrace vol te houden, moet iedereen elke dag nieuwe ideeën ontwikkelen, sneller en creatiever dan de ander zijn.

Individuen worden op die manier jongleurs van hun eigen identiteit. 
"Jongeren die niet tegen deze vrijheid zijn opgewassen, riskeren een biografische ineenstorting. Bildung geeft jongeren de middelen in handen vrij de blijven van inmenging van anderen (negatieve vrijheid) en hun vrijheid positief (positieve vrijheid) in te zetten, uitgaand van eigen vermogens."

Dohmen geeft als conclusie een schets van zijn Bildungsprogramma in negen punten of stappen:

  1. De eerste stap is dat een jongere begrijpt: 'Dit is mijn leven', ik moet het zelf doen'. Een hele elementaire vorm van motivatie.
  2. Ontwikkeling van de geest en autonomie. Dus leren om zelfstandig te oordelen. Trefwoorden zijn: de dialoog, leraren die openstaan, kleine klassen, veel nieuwsgierigheid, leren argumenteren, leren goed te luisteren en goed te spreken.
  3. Oefenen. Tegenslag overwinnen, vertragen, veerkracht opbouwen.
  4. Ontdekken dat je maar een beperkte speeltruimte hebt. Er andere krachten zijn. Jongeren kunnen soms hun eigen onmacht op dat punt niet verdragen
  5. Wat is echt belangrijk? Wat moet ik kiezen?
  6. Omgaan met tijd. Onze tijd is vloeibaar geworden, het tempo ligt zo hoog dat mensen vaak het idee hebben de boot te missen.  Dat jaagt een angst aan: levensangst.
  7. Kwetsbaarheid erkennen, dat hoort bij een goed leven. Er is toeval, en misverstand. Jongeren vinden zelf dat ze moeten slagen. Ze worden megalomaan.
  8. Mensen zijn sociale wezens. Vooral contact zoeken en je verbinden met de ander, die vreemde ander, is belangrijk.
  9. De integratie van elementen 1 tot en met 8, want Bildung is altijd een samenhangend proces.

Bildung in het leven van..

De co-sprekers Dylan Vianen (De Bildung Academie), Tim Hofman (tv-maker, blogger, dichter) en Mounir Samuel (publicist, politicoloog, schrijver) gaven het publiek inzicht in hun eigen Bildungsproces. Soms moest het publiek aan de slag. Zo vroeg Dylan Vianen om na te denken over welke waarden het meest diametraal staan tegenover je eigen waarden (contrapunt).

 

 

 

 

 

Debat

In het debat na de lezing werd Dohmen gevraagd of hij een programma heeft. “Ik ben geen orakel, maar Bildung op lerarenopleiding en Bildung als apart vak zijn een goed idee, denk ik.” Op de vraag wat Dohmen als mens het meest gevormd heeft? “Tegenslag en daarmee omgaan en mijn biografie natuurlijk. Want je ouders vormen je soms meer dan je denkt, dat besef je als je zelf ouder wordt.”

Lees ook het Opinistuk in NRC dat vandaag gepubliceerd is

Fotografie: Johannes Abeling