Welke waarden vinden humanisten het belangrijkst?
De vraag welke waarden humanisten het belangrijks vinden is lastig te beantwoorden, omdat waarden hun betekenis krijgen in een context. Een waarde als ‘democratie’ heeft geen betekenis wanneer er een kwestie is waar bijvoorbeeld ‘betrouwbaarheid’ in het sociale verkeer speelt. Hoe kun je dan een volgorde in waarden aanbrengen? Het is nog lastiger, wanneer je bedenkt dat veel waarden heel ‘kwetsbaar’ zijn. Lucebert (Nederlands dichter, 1924-1994) verwoordde dat prachtig met zijn spreuk ‘Alles van waarde is weerloos’, die in grote letters op een hoog kantoorgebouw in Rotterdam prijkt. De al genoemde democratie kan met democratische middelen om zeep geholpen worden. Nazi-Duitsland kon min of meer democratisch aan de macht komen.
Valt er dan niets over waarden te zeggen? Jazeker wel. Humanisten vinden ‘verantwoordelijkheid’ essentieel. Mensen zijn zelf verantwoordelijk voor wat ze doen en nalaten en moeten dat ook kunnen verantwoorden, op z’n minst tegenover zichzelf maar desgevraagd ook tegenover anderen. Het Humanistisch Verbond heeft dat zelfs opgenomen in zijn beginselverklaring, net als bijvoorbeeld de helpende zorg voor de medemens. Deze gedachten doen erg denken aan het werk van de filosoof Emmanuel Levinas (1906-1995).
#8216;Vrijheid’ is een andere waarde die humanisten koesteren. Over vrijheid zijn talloze boeken geschreven, omdat het zo’n geliefkoosd maar tegelijkertijd lastig begrip is. Bedoeld is hier de vrijheid om je eigen leven en je eigen gedachtewereld te scheppen. Mensen zijn vrij om allerlei keuzen te maken, maar zijn daar ook toe veroordeeld! Je kunt niet niet-kiezen. Vrijheid houdt natuurlijk op waar de vrijheid van iemand anders begint of daar waar verantwoordelijkheid voor anderen begint. Die twee waarden staan met elkaar in verband.
Het is in dit bestek niet mogelijk om volledig te zijn, maar veel waarden ten aanzien van een ‘humanistisch mensbeeld’ zijn terug te voeren op een belangrijke andere waarde: ‘autonomie’. Autonomie is een veelomvattend begrip, dat sterk verwant is aan gedachten over ‘levenskunst’ en ‘het goede leven’. Autonome mensen weten dat ze het eigen leven zélf moeten vormgeven. Ze maken er meteen werk van, want het leven duurt maar even. Ze beseffen dat er veel denkwerk gedaan moet worden om tot de juiste keuzes te komen, om zich rekenschap te geven van de gevolgen van die keuzes, om volledig verantwoording te kunnen dragen voor wat ze doen en nalaten. Dat denken over de essentie van het eigen bestaan kunnen mensen natuurlijk alleen zélf doen, ook al kun je heel wat hebben aan een goed gesprek. Autonome mensen weten dat het een kunst is om een ‘goed leven’ te leiden, om je leven zo vorm te geven, dat je in alle situaties de touwtjes van je eigen bestaan in handen houdt. Dat hangt samen met zelfbewustzijn; het vermogen om zelfstandig meningen te kunnen vormen en beslissingen te nemen.
Of de autonome mens echt bestaat? Het is in elk geval een ideaalbeeld dat het nastreven meer dan waard is! Het Humanistisch Verbond vat deze gedachten samen in haar slogan ‘Zelf denken samen leven’.