Welke rituelen kent het humanisme en waarom zijn die rituelen er?

Humanisten hebben van oudsher geen standaard rituelen die een duidelijke vorm hebben en door alle humanisten hetzelfde worden uitgevoerd. Deze vorm van rituelen past niet zo bij het humanisme. Wel is het zo dat humanisten graag belangrijke momenten willen markeren, willen stilstaan bij bijvoorbeeld een overgang in het leven (geboorte, dood) of bij een belangrijke relatie (relatieviering). Mensen willen deze ervaring vaak delen met een groep kennissen, vrienden of familieleden. Een ritueel is een mooie manier om dit ‘samen delen’ mogelijk te maken.

Het Humanistisch Verbond beschikt over een aantal diensten om mensen behulpzaam te zijn bij het bedenken en vormgeven van rituelen. Meestal gaat het dan om diensten rond een overlijden (uitvaartbegeleiding) of partnerverbintenissen (relatieviering). In België en Noorwegen kennen humanisten ook speciale vormgevingen rond volwassenwording.

Een ritueel is een bepaalde handeling die mensen, vaak in een groep, uitvoeren en waaraan ze een bepaalde waarde hechten. Ze verwijzen naar iets anders dan de pure handeling en worden daarom ook wel symbolisch genoemd. Daarbij hebben ze een bepaalde vorm die moet worden gehandhaafd. Rituelen worden vaak pas als 'echt' ritueel gezien als ze al decennia of zelfs eeuwen bestaan. Dat een bepaalde handeling of een bepaald gebruik al eeuwen op dezelfde manier herhaald wordt, voegt voor mensen vaak een extra dimensie toe. Herhaling is dan ook een belangrijk onderdeel van rituelen.

Er bestaan rituelen die snel als 'echt ritueel' te herkennen zijn. Bijvoorbeeld het uitwisselen van trouwringen, de doop en aan het leggen van een krans tijdens dodenherdenking. Maar ook gewone, dagelijkse handelingen kunnen een ritueel karakter hebben. Het geven van een hand als je elkaar ontmoet, het geven van een cadeau tijdens een verjaardag.

Rituelen worden snel verbonden aan religie. Dit is op zich niet vreemd. Rituelen vormen een belangrijk onderdeel van veel wereldreligies. Religieuze rituelen hebben vaak te maken met een bovennatuurlijke werkelijkheid. Denk aan het doopsel dat als doel heeft de erfzonde uit te wissen. Maar rituelen kunnen ook een sociaal karakter hebben, en hoeven dan geen relatie met een bovennatuurlijke werkelijkheid te hebben. Deze rituelen vind je ook bij niet-religieuze mensen en bij humanisten. Denk daarbij aan initiatierituelen (bijvoorbeeld om de overgang van het kind-zijn naar volwassen-zijn te markeren, of het ceremonieel overhandigen van een diploma. Ook hier wordt in de handeling verwezen naar iets dat je niet direct ziet, dat niet waar te nemen is.
Kortom, een rituele handeling ‘representeert’ iets, staat voor iets van waarde of betekenis waar mensen bij stil willen staan. Dit ‘stilstaan bij’ doen ze door middel van een handeling, het ritueel. Ritueel is in die zin de ‘taal’ die je gebruikt om iets mee te zeggen dat je niet op een andere manier kan of wil zeggen.

Humanisten willen meestal zelf nadenken over hoe je belangrijke momenten ritueel vorm geeft. Niet iedereen is blij met standaard rituelen. Deze kunnen afgezaagd zijn of simpelweg niet langer als betekenisvol worden ervaren. Er kunnen momenten zijn die je wilt markeren op je eigen, persoonlijke manier. Bijvoorbeeld door zelf creatief en eigenzinnig een ritueel vorm te geven, door een aantal bekende handelingen te combineren, maar je kunt ook geïnspireerd worden door een ritueel uit een andere cultuur.

Een waardevol of belangrijk moment zelf vormgeven door middel van een rituele handeling kan bijzonder zijn. Een moment om terug te kijken, vooruit te kijken, stil te staan, samen te delen. Het Humanistisch Verbond biedt mogelijkheden om hier hulp bij te krijgen. Tijdens een gesprek met een humanistisch begeleider relatieviering kun je nagaan wat je zou willen en wat mogelijk is.