Vinden humanisten dat het individualisme tegenwoordig is doorgeschoten?
Er wordt de laatste tijd veel gesproken over ‘doorgeschoten individualisme’. Daar wordt dan onder meer mee bedoeld dat het individu zich niks van anderen zou aantrekken. Vrijheid lijkt ‘onbegrensd’ te worden. Onbegrensde vrijheid is een betreurenswaardige interpretatie van het streven naar persoonlijke autonomie. Deze persoonlijke autonomie is juist van groot belang in de humanistische levensbeschouwing. In het humanisme draait het dan om zaken als ‘zelfbeschikking’, ‘emancipatie’ en ‘zelfontplooiing’. Zelf zin en vorm geven aan het bestaan geeft - in de opvatting van humanisten - het leven een aantrekkelijk perspectief op geluk.
Humanisten zullen over het algemeen twee reacties hebben op ‘doorgeschoten individualisme’. Ze staan afkeurend tegenover egoïsme en zijn kritisch richting mensen die alleen hun eigen belang nastreven. Aan de andere kant hebben ze groot vertrouwen in het individu. Het probleem van ‘doorgeschoten individualisme’ kan niet opgelost worden door te verwijzen naar de gemeenschap of de traditie, maar zal moeten beginnen bij het individu zelf. Humanisten hechten veel waarde aan individuele vrijheid, zelfontplooiing en autonomie.
Het woord autonomie komt uit het Grieks en betekent letterlijk 'zichzelf de wet stellend'. De Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804) plaatste het tegenover de heteronomie van de kerk. 'Heteronomie' betekent dat je je door iemand anders of iets buiten jezelf de wet laat stellen, bijvoorbeeld door een geestelijk of politiek leider, dan wel boeken als de bijbel of de koran. Wie autonoom denkt is voortdurend op zoek naar wat redelijk is omdat men dat zelf kan inzien.
Autonome mensen stellen zich kritisch op, naar anderen en zichzelf. Ze willen zoveel mogelijk over hun eigen leven beschikken. Dat is niet individualistisch of egoïstisch bedoeld en hoeft zeker niet te leiden tot egoïsme. Autonomie appelleert juist aan de uitdaging om als mens, deel uitmakend van een samenleving, gestalte te geven aan waarden en normen die de menselijke waardigheid recht doen. Kortom, autonomie hangt niet samen met egoïsme, maar met menselijke waardigheid.
Humanisten menen dat kritische, zelfstandige mensen eerder geneigd zijn tot weloverwogen en letterlijk 'verantwoorde' keuzes. Ze zijn er bovendien van overtuigd dat het kunnen nemen van autonome beslissingen recht doet aan de specifieke aard van mensen. Zoals vrijdenker Piet Spigt het ooit verwoordde: we zijn 'in staat van besef’.
Mensen verschillen van mening over wat ‘goed leven’ en ‘echte autonomie’ nu precies betekent. In de geschiedenis van het humanisme is onder meer het ideaal van de homo universalis te zien. De 'universele mens' die ontwikkeld is, moedig, mild, liefdevol, sportief, zorgzaam, onbaatzuchtig, wellevend, stijl- en smaakvol en goed verzorgd. Tegenwoordig spreekt men ook wel van ‘levenskunst’: van het leven een kunstwerk maken.
Humanisten beseffen terdege dat het leven voor een heel belangrijk deel niet maakbaar is. Ziekte en gebrek bijvoorbeeld kunnen een levensplan volledig doorkruisen. Maar ook culturele, sociale en economische omstandigheden kunnen van bijzonder grote invloed zijn. Daarom streeft het humanisme naar samenleving waarin het voor iedereen mogelijk is om zichzelf te ontplooien. Het ideaal van autonomie heeft niet alleen met het individu te maken, het betekent ook dat een samenleving op een manier moet worden ingericht die mensen in staat stelt zichzelf te ontwikkelen. Ofwel, in de humanistische levensbeschouwing gaat het er niet alleen om je eigen autonomie na te streven, maar ook de autonomie van anderen te bevorderen.
De slogan van het Humanistisch Verbond ‘Zelf Denken Samen Leven’ biedt in essentie het antwoord op dictatuur van slechts het eigen belang Zelf denken en samen leven horen bij elkaar, het individu heeft de gemeenschap nodig, de gemeenschap het individu.
Meer kijken, luisteren en lezen
In 2007 publiceerde het Humanistisch Verbond de essaybundel 'De autonome mens' om het debat over individualisme en autonomie te stimuleren. In de bundel is een bijdrage opgenomen van Harry Kunneman, die met de introductie van de term 'dikke-ik' de grenzen van autonomie onder de aandacht bracht.