Hoe moet je volgens humanisten de verschijnselen in de werkelijkheid proberen te verklaren?
Humanisten proberen leven en wereld te begrijpen uitsluitend met menselijke vermogens.
In de beginselverklaring van het Humanistisch Verbond (uit 1973) lezen we: ‘het acht wezenlijk voor de mens zijn vermogen tot onderscheidend oordelen, waarvoor niets of niemand buiten hem verantwoordelijk kan worden gesteld.’ Menselijke vermogens, dat gaat verder dan alleen de rede, maar de rede vormt wel een hoofdbestanddeel. Dat betekent dat veel humanisten op bepaalde vragen zullen antwoorden: 'Ik weet het niet', eenvoudig omdat er geen logische verklaring voor of antwoord op veel vragen is. Denk maar aan vragen zoals 'Waar is het begin of eind van het heelal?' of 'Wat is het begin of eind van de wereld in tijd gesproken?'.
Er is zoveel dat wij mensen niet bevatten kunnen. Veel mensen trekken daaruit de conclusie dat er wel een hogere macht moet zijn. Humanisten gaan ervan uit dat ze zullen moeten leven met onbeantwoorde en onbeantwoordbare vragen en willen graag ‘open minded’ zijn en blijven.
De meeste humanisten staan trouwens uiterst kritisch tegenover allerlei onverklaarbare verschijnselen. Wonderbaarlijke genezingen en verbuigende theelepeltjes blijken, zodra de illusie plaatsgemaakt heeft voor kritische toetsing, toch vaak eenvoudige verklaringen te hebben. Alhoewel enige bescheidenheid op het punt van het onverklaarbare gepast is, willen humanisten graag een gedegen en onafhankelijk onderzoek naar bovennatuurlijke verschijnselen, voordat iets tot 'officiële kennis' gerekend wordt.
De rede is een niet weg te denken machinerie, die op een bepaalde manier ook lastig stil te zetten is. Je kunt bijna niet niet-denken. In het begrijpen van het leven en de wereld om ons heen is het volgens humanisten één van de belangrijkste menselijke voorzieningen. Maar naast de rede is er natuurlijk meer. Het gaat vaak niet om verstandelijk kunnen verklaren alleen. Denken is fijn en kan een scherp instrument zijn, maar intuïtie, gevoel, lichaamsbewustzijn zijn er ook! Mensen zetten in de praktijk alles in om hun plek als mens vorm te geven. Humanisten vinden het belangrijk dat je leeft vanuit openheid, nieuwsgierigheid en onzekerheid en niet vanuit dichtgetimmerde waarheden. Een puur verstandelijke benadering is op de keper beschouwd ook een manier van dichttimmeren en doet tekort aan de dynamiek van ons bestaan.