Humanisme in tweestrijd

Joop Tiedemann

In deze bundel humanistische verkenningen wordt humanisme gezien als een zoektocht van mensen naar hun verhouding tot zichzelf, de anderen en de wereld. Deze zoektocht kent een drietal uitgangspunten: de eigen autonomie en het nemen van de daarbij behorende verantwoordelijkheid; gerichtheid op mensen én het aanvaarden van afhankelijkheid van andere mensen; het zoeken van de wortels in jezelf en je eigen natuur met behulp van ervaring en kennis uitsluitend door jezelf en met de anderen opgebouwd. Humanisme wordt hierbij niet gezien als een ideologie of als een doctrine. Deze zoektocht is een voortzetting van een oude humanistische traditie, begonnen bij Michel de Montaigne.

Allereerst geeft Tiedemann met korte columns vanuit dat humanistisch perspectief commentaar op een groot aantal spraakmakende kwesties en literatuur daarover. Zo komen aan de orde: Erasmus' Zotheid; een vergelijking tussen Nietzsche en Montaigne; het verschil tussen sciëntisme en atheïsme bij ongelovigen en andere thema's. Deze humanistische verkenningen zijn bedoeld voor de ontwikkelde, kritische leek.

Dan volgen verkenningen over vragen vanuit een humanistisch perspectief. Wat is lijden? Wat is eigenlijk atheïsme? Wat is de rol van de vernedering in de omgang tussen mensen? Wat is geluk en zin? Wanneer lopen authenticiteit en zelfontplooiing uit op egocentrisme?
De vragen zijn een voorbereiding op het laatste deel van het boek.

Allereerst is er in een wat langer essay kritiek op een eenzijdig ontplooiingshumanisme. Tiedemann stelt de noodzaak van een tweedimensionaal humanisme aan de orde, waarbij de bestaansbedreiging in de vorm van dood, lijden en kwaad onderdeel worden van een humanistisch mensbeeld.

Hierna onderzoekt Tiedemann hoe radicaal het humanisme eigenlijk is. Is het kleine humanisme van Harry Kunneman wel genoeg om je te positioneren in een tijd dat we in oorlog zijn? Uitgebreid wordt een tocht beschreven door het traditionele, moderne en postmoderne landschap. Na een discussie over (humanistische) mensbeelden volgt er een analyse van de armetierige humanismediscussie in Nederland.

Dan komt het het mensbeeld van de tweede moderniteit aan bod. En zien we hoe er afscheid wordt genomen van het optimisme over de redelijkheid van de mens, zijn universele ethische uitgangspunten en het geloof in internationale afspraken, zoals dat in de eerste moderniteit is en was. Daarvoor in de plaats ontwikkelt zich een mensbeeld, waarbij redelijkheid én gevoel zich uitdrukken in vitale belangen, waar niet naar waarheid gezocht wordt, maar naar datgene wat concreet werkt en waar mensen gezien worden als vitale dieren. Strijd en competitie worden gezien als een wezenlijk onderdeel van het menselijk bestaan en als noodzakelijk voor een voortdurende aanpassing aan een voortdurend veranderende samenleving.

Volgens Tiedemann moeten we een humanistische verhouding vinden tot dit essentialistische mensbeeld, dit grote nieuwe verhaal van de tweede moderniteit. Strijd en competitie zijn slechts dan mogelijk, als ze bij ons als sociale, onderling afhankelijke dieren gecompleteerd worden door het vitale belang van vertrouwen, samenwerking en vriendschap. De instrumentele rede is slechts mogelijk naast de empathische rede, de noodzakelijke nieuwe jas van de rede in de tweede moderniteit.

Uitgave: Damon, Budel 2005
ISBN: 90 5573 603 1
192 pagina's
Prijs: € 16, 90

Bestel dit boek bij bol.com