Lees verder op www.platformburgerrechten.nl

Dossier menserechten : het recht op privacy : introductie

De bescherming van de persoonlijke levenssfeer is een burgerrecht en een mensenrecht. Deze rechten zijn niet voor niets ingesteld, ze beschermen uiteindelijk de vrijheid van burgers ten opzichte van de overheid en ten opzichte van andere partijen. Het Humanistisch Verbond maakt zich zorgen over het feit dat deze burgerrechten zo gemakkelijk aan de kant worden gezet. Meer schendingen van privacy betekent niet automatisch meer veiligheid, het betekent ook meer kwetsbaarheid voor individuen.

(1) Wat is privacy?

Wettelijk gezien slaat privacy op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Het gaat dan om:

• het beschermen van persoonsgegevens
• het beschermen van het eigen lichaam
• het beschermen van de eigen woning
• het beschermen van het familie en gezinsleven
• het recht om vertrouwelijk te communicatie via telefoon, brief, email, etc.

Moreel gezien gaat privacy over het recht om in vrijheid te kunnen leven zonder ongewenste controle door anderen. De eerste officiele formulering van privacy is het recht om met rust gelaten te worden.

(2) Waarom privacy als thema?

Er zijn drie redenen die het nodig maken om met elkaar het debat over privacy aan te gaan:
a. een zorgelijke toename van privacyschendende maatregelen
b. de betrekkige aandacht voor efficentie en doelgerichtheid
c. de feilbaarheid van technologie

a. Opstapeling overheidsmaatregelen
De wereld is opgeschrikt door de aanslagen op 11 september 2001. In de behoefte aan veiligheid zijn er een groot aantal overheidsmaatregelen genomen die het mogelijk maken om burgers strenger in de gaten te houden. En deze controle heeft negatieve consequenties voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer (privacy).

Justitie, politie en veiligheidsdiensten mogen door nieuwe wetgeving veel meer dan 10 tot 15 jaar geleden. Met name de optelsom van deze maatregelen levert een zorgelijk beeld op. Niet alleen potentiele terroristen worden gecontroleerd, maar iedereen. De zogenoemde sleepnet-methode. Er zijn veel vragen te stellen bij deze maatregelen. Zijn ze wel effectief? Hoever mag de overheid gaan in het controleren van burgers? Welke gegevens gaan ook naar andere overheden, zoals de VS? En willen we dit eigenlijk wel?

Nieuwe technologieen zorgen ervoor dat grote hoeveelheden persoonsgegevens (zoals telefoon en internetgegevens) lange tijd kunnen worden gewaard en gekoppeld. Er komt een biometrisch paspoort aan, een electronisch kinddossier, er bestaan intelligente cameras (die bijvoorbeeld verdachte personen en nummerborden herkennen), er komt een OV-chipkaart (die onze reisgegevens opslaat). Ook technologieen die niet bedoeld zijn voor het vergroten van de veiligheid zoals voor rekeningrijden leveren een verzameling van persoonsgegevens op (je rijgedrag).

Hoewel je het misschien niet zou verwachten, de Nederlandse overheid maakt erg graag gebruik van de controlemaatregelen. In 2003 kende Nederland na Italie het hoogste aantal telefoontaps van Eurpa en de VS. Er wordt onderzoek gedaan naar de privacybescherming in verschillende landen. Van de 28 Europese landen staat Nederland in 2007 op de 21e plek en valt daarmee in de categorie systematic failure to uphold safeguards. Met name vanwege het veelvuldig afluisteren van telefoons en het volgen van internetverkeer, het lang bewaren van communicatie gegevens en de plannen voor het biometrisch paspoort.

b. Is het efficient en doelmatig?
De doelstelling van de maatregelen is het vergroten van onze veiligheid. Maar is dat ook het resultaat? Welke maatregelen zijn effectief gebleken en welke niet? U herinnert zich vast nog de Identificatieplicht, ingevoerd in januari 2005. De indentificatieplicht was bedoeld om criminelen beter op te kunnen sporen en terrorisme te bestrijden. Uit een onderzoek van de Volkskrant (22 april 2006) blijkt dat er geen enkel voorbeeld kon worden van het nut van de ID plicht waar het deze doelen betreft. Ook de minister bleek hierover in het duister te tasten. Wel worden zwervers, fietsers zonder licht, wildplassers, dronken mensen, brommerrijders zonder helm en bedelaars beboet. De ID-plicht is aangenomen onder voorwaarde dat er na drie jaar een gedegen evaluatie zou komen. De drie jaar zijn verstreken en de evaluatie laat ondanks talloze vaak onbeantwoorde kamervragen nog altijd op zich wachten.

Zie onderzoek volkskrant:

De opslag en verwerking van data is niet alleen bijzonder duur, het is ook de vraag of het opslaan van steeds meer gegevens de spreekwoordelijke hooiberg niet ook veel groter maakt. Uit een rapport van het Ministerie van Binnenlandse Zaken Data voor Daadkracht blijkt niet alleen dat het verzamelen van gegevens voor opsporingsdoelen inefficient, ondoelmatig en niet proportioneel is. Ook blijkt de samenwerking tussen verschillende overheidsapparaten slecht, blijkt de centrale aansturing vrijwel afwezig, blijkt de veiligheid van de gegevens niet gegarandeerd en is de conclusie dat we feitelijk met een wanorde van gegevens te maken hebben. Of de gegevensverzameling tot meer opsporing van terroristen en criminele leidt; het is onbekend en wordt nauwelijks onderzocht.

Lees verder het rapport Data voor Daadkracht

c. Technologie is feilbaar
Garanties over de veiligheid van gegevens worden nauwelijks gegeven. Veel van het ontwikkelen en beheren van technologieen waar de overheid gebruik van maakt, is uitbesteed aan commerciele bedrijven. Wie is er uiteindelijk verantwoordelijk als er iets mis gaat met de data? Bij wie kan de burger aankloppen? Het is niet of slecht geregeld. De meeste informatie die opgeslagen wordt, blijft bestaan en wordt dus niet automatisch verwijderd na een aantal jaar. De informatie wordt niet automatisch gecorrigeerd en een centrale coordinatie ontbreekt.

Zie onder meer de lezing van Prof. Dr. Corien Prins: De meeglurende overheid.
Studium Generale Utrecht.

(3) Zo erg is het toch niet, ik heb niets te verbergen

Veel mensen vinden het eigenlijk niet zo erg dat de bescherming van de persoonlijke levenssfeer onder druk staat. Ze hebben immers niets te verbergen, en als het helpt in het opsporen van criminelen en terroristen, wat kan er dan op tegen zijn? Deels klopt dit argument; veel mensen hebben niets te verbergen. Het is echter ook een onzuiver argument.

Ten eerste; als het overgrote merendeel van de nederlanders niets te verbergen heeft, waarom dan van alle nederlanders zoveel mogelijk gegevens opslaan? Ten tweede, iedereen heeft iets te verbergen, en dat is maar goed ook. Mensen hebben er behoefte aan zich terug te trekken en zelf te bepalen met wie ze wat delen. Slechts weinigen van ons hebben criminele of terroristische intenties. Maar de bescherming van de persoonlijke levenssfeer bestaat niet om je slechte intenties te verbergen, maar omdat het belangrijk is om een prive ruimte te hebben waarin je je vertrouwt voelt. Omdat je met andere woorden aan jezelf toebehoort, en niet aan iemand anders. Persoonsgegevens mogen alleen verzameld worden als daar goede redenen voor zijn, zoals de staatsveiligheid of de veiligheid van andere burgers.
Het is niet aan burgers om uit te leggen waarom hun gegevens aan henzelf toebehoren, het is aan de overheid en aan bedrijven om uit te leggen waarom dit niet zo is.

(4) Waarom is privacy belangrijk?

Privacy betekent dat niet zomaar bekeken, gecontroleerd en gestuurd wordt in je persoonlijke denken en doen. Het gaat daarbij met name over de bescherming van het lichaam, het huis, het gezinsleven, communicatiegegevens en persoonsgegevens.

Je persoonlijke leven gaat alleen jou en je naasten aan. Informatie over wie je bent, wat je doet, hoe, waarheen en wanneer je reist, welke websites je bezoekt en zo voort, wil je niet altijd met iedereen delen. We willen op zijn minst zelf bepalen met wie we deze informatie delen.

Privacy gaat er onder meer over dat je als persoon vertrouwelijke relaties met anderen moet kunnen onderhouden. Deze vertrouwelijke relaties maken het mogelijk je diepste gedachten en emoties te delen zonder schaamte of het gevoel te hebben dat iemand meeluistert of meekijkt. Privacy gaat over autonomie en onafhankelijkheid. Je wilt zelf je eigen levenskoers kunnen bepalen, daar heeft een ander niets mee te maken. Wat vaak uit het oog wordt verloren is dat privacy ook zelf een vorm van veiligheid is. Privacy maakt het mogelijk dat we kwetsbare informatie over onszelf alleen delen met mensen die we kiezen. Privacy maakt het mogelijk dat we in vrijheid kunnen leven zoals we dat zelf willen.

Het thema privacy is voor het Humanistisch Verbond belangrijk vanwege de vrijheid en kwetsbaarheid die ermee bepaard gaat. Maar ook omdat we niet willen dat mensen op basis van bijvoorbeeld hun levensbeschouwing of religie bij voorbaat gecontroleerd worden op mogelijke terroristische neigingen (zoals bij passagiersgegevens in vliegtuigen waar je in risicogroepen wordt ingedeeld). In een rechtssysteem moet je niet willen dat bepaalde groepen in de gaten worden gehouden alleen omdat ze tot een groep behoren (bijvoorbeeld moslim zijn). Mensen worden op hun individuele handelen beoordeeld, niet op hun religie, politieke voorkeur, vakbondslidmaatschap, financiele situatie etc.

De behoefte aan controle van burgers betekent ook dat het aloude principe van de rechtstaat je bent onschuldig totdat het tegendeel is bewezen wordt omgekeerd; je bent potentieel schuldig en wordt dus in de gaten gehouden. Privacy gaat over onze relatie met de overheid. De overheid heeft als taak om haar burgers te beschermen (de waarde van veiligheid), maar verschillende rechten beschermen de burgers tegen de overheid. Het is onwenselijk als de overheid alle burgers als potentieel verdacht aanmerkt.

Het Humanistisch Verbond wil geen overdreven angstbeelden oproepen over het mogelijke misbruik van persoonsgegevens. De Nederlandse overheid is betrouwbaar en is dat al een hele tijd. Juist omdat de overheid betrouwbaar is en wil blijven, hebben burgers het recht inzage te krijgen in de manier waarop met hun privacy wordt omgegaan. Burgers moeten kunnen controleren of overheidsmaatregelen rechtvaardig, doelmatig en efficient zijn.
De opgeslagen gegevens zijn echter niet aan de huidige overheid gebonden. Ze blijven bestaan, ook als er in ons land een ander bewind komt. Bovendien maakt niet alleen de nederlandse overheid gebruik van de opgeslagen gevens, ook andere overheden doen dat, zoals de VS.

De bescherming van de persoonlijke levenssfeer is een burgerrecht en een mensenrecht. Deze rechten zijn niet voor niets ingesteld, ze beschermen uiteindelijk de vrijheid van burgers ten opzichte van de overheid en ten opzichte van andere partijen. Het Humanistisch Verbond maakt zich zorgen over het feit dat deze burgerrechten zo gemakkelijk aan de kant worden gezet. Meer schendingen van privacy betekent niet automatisch meer veiligheid, het betekent ook meer kwetsbaarheid voor individuen.

De nu genomen maatregelen zijn in haast genomen. Het maatschappelijk debat over de betekenis van deze privacyschendende maatregelen komt laat op gang, maar dat betekent niet dat het niet gevoerd moet worden. Het Humanistisch Verbond vindt dat burgers moeten weten wat er op het spel staat, wat er aan de hand is en zich zelf een oordeel vormen. Dit vraagt een open debat over de waarde van privacy.

Lees verder over privacy