Levenskunst: introductie

Als mens leeft je vaak min of meer vanzelfsprekend. Soms sta je even stil en vraag je je af: Is dit nu wat ik wil? Klopt wat ik aan het doen ben, klopt het met wat ik belangrijk vind? Ben ik ergens 'ingerold' of heb ik er bewust voor gekozen? En als dat niet zo is. Hoe kom ik erachter wat ik echt belangrijk vind? Als u zich deze vragen stelt, is het interessant om kennis te nemen van de filosofische inzichten, de praktische methodes en de morele idealen binnen de traditie van de levenskunst.

De Van Praagprijs 2009 staat in het teken van levenskunst. Dat is niet toevallig. Levenskunst is namelijk een thema waar het Humanistisch Verbond de komende twee jaar meer aandacht aan gaat besteden. Ook op deze website. Het doel van levenskunst is een goed en mooi leven, een leven gebaseerd op waarden en idealen met een aantrekkelijke en authentieke stijl. Levenskunst is ook een morele oproep en een vorm van filosofie. Het combineert reflectie met handelen, vooral als het gaat om de praktische vormgeving van je leven.

Hoezo kunst?

Het woord kunst in het samengestelde begrip 'levenskunst' roept soms verwarring op.
Hoezo kunst? Kunst is als metafoor bedoeld. Het kan zinvol zijn om naar je leven te kijken alsof het een kunstwerk is. Ook bij een kunstwerk moet je bepaalde vaardigheden onder de knie krijgen. Het vraagt vakmanschap en bepaalde methoden en technieken. Een kunstenaar moet het doen met het materiaal dat tot zijn beschikking staat. Hij heeft mogelijkheden maar er zijn ook beperkingen. Dat geldt ook voor ons leven. De levenskunst biedt je ideeën en methoden aan die het mogelijk maken de vormgeving van je leven te ordenen. In de levenskunst impliceert reflectie op het leven ook een moreel ideaal: het is goed om zo nu en dan stil te staan bij je leven. Welke morele idealen we binnen de humanistische levenskunst meer precies kunnen formuleren, komt later in dit artikel aan de orde. We onderzoeken nu eerst kort de geschiedenis van de levenskunst.

Geschiedenis van de levenskunst

Levenskunst is onderdeel van de filosofie. Althans, dat wás het. Filosofie is in de loop van de geschiedenis van een levenspraktijk en een oefening in leven een specialistische wetenschap geworden. In de Oudheid waren filosofen adviseurs over hoe je een mooi en goed leven kunt leiden.
Dat vind je bij Socrates, Plato en Aristoteles en ook bij het epicurisme en het stoïcisme. Klassieke levenskunst was een soort therapie, een opvoeding tot mens-zijn, met doelen als gemoedsrust (ataraxia), innerlijke vrijheid (autarkeia), verbondenheid (sympatheia) en geluk (eudaimonia).
Filosofie is nu vooral een wetenschap voor specialisten, met eigen wetenschappelijke methodes en een eigen jargon. Over filosofie schrijf je boeken, het is niet iets wat je doet. Levenslessen en het leven oefenen zijn onderdeel gaan uitmaken van georganiseerde religies, later van de psychologie en allerlei life-coaches. Na 1945 zijn er regelmatig denkers geweest die menen dat filosofie haar oorspronkelijke taak zou kunnen oppakken (Erich Fromm bijvoorbeeld). Wellicht kan de klassieke levenskunst-filosofie ons iets bieden in de zoektocht naar zin en betekenis. Maar ook van de laatmoderne levenskunst kunnen we zeker iets leren.

Wel of niet bepaald zijn

Het belangrijkste verschil tussen de klassieke en de laatmoderne levenskunst is de manier waarop beide scholen tegen het wel of niet bepaald zijn van mensen aankijken. De klassieken (zoals Plato en Aristoteles, maar ook latere Christelijke auteurs en denkers) gingen uit van een universeel ideaal. Ze hadden een duidelijk wereldbeeld waar de mens een eigen plek in inneemt. Het goede leven betekent dat je voldoet aan het ideaal van de mens en de gepaste (bij de mens horende) plek in de wereld inneemt. De mens was met andere woorden bepaald, hij moest alleen nog naar deze bepaaldheid toegroeien. Moderne filosofen als Nietzsche en Foucault gaan niet langer van een heldere wereldorde uit waar de mens een eigen plek in heeft. Ieder mens moet zijn eigen gepaste plek vinden. Authenticiteit wordt belangrijk. Dit wordt de laatmoderne levenskunst genoemd.

Moderne levenskunst baseert zich dus op een mensbeeld van nog niet bepaald zijn; wie we zijn ligt niet geheel vast, we geven het deels zelf vorm. We denken bij het woord vormgeven vooral aan dingen, maar vaak niet aan ons eigen leven. Levenskunst is dan niet alleen nodig, omdat ons levenspad niet vastligt. Het is in principe in alle tijden nodig omdat de mens niet vastligt. Levenskunst bestaat niet alleen, of misschien zelfs helemaal niet, uit een zoektocht naar jezelf. Het uitgangspunt is dat je jezelf niet kunt vinden, maar dat je jezelf moet vormgeven. Want het is niet alsof je zelf ergens klaarligt en alleen maar bedolven is onder culturele en andere invloeden.

Zelfbeschikking en verantwoordelijkheid

Moderne levenskunst sluit goed aan bij twee kernbegrippen in het humanisme: zelfbeschikking en verantwoordelijkheid. Humanisten gaan ervan uit dat iedereen zelf bepaalt wat een goed en mooi leven is. We vinden dit uitgangspunt nu min of meer vanzelfsprekend: natuurlijk bepaal je zelf hoe je wilt leven! Toch is het niet altijd zo geweest. Voor het grootste deel van onze geschiedenis, diende het individu zich te voegen naar bestaande ideeën over goed en kwaad, naar wie wat hoort te doen en wie wat vooral niet. Dat konden religieuze ideeën zijn, maar ook allerlei ideologieën. Denk eens aan de man-vrouwverhoudingen (Je hoort als vrouw of man op een bepaalde manier te leven). Het heeft lang geduurd voordat vrijheid en gelijkheid ook écht belangrijk werden in de samenleving. En nog altijd worden deze idealen vaak niet bereikt.

Humanisten vinden zelfbeschikking een bijzonder belangrijk moreel ideaal. Maar met het benoemen van dit ideaal zijn we er nog niet. Want hoe doe je dat? Je mag dan wel je eigen keuzes maken, maar welke keuzes zijn dat? Zelfbeschikking is niet alleen de vrijheid hebben, maar ook de vaardigheid om deze vrijheid invulling te geven: hoe wil je zelf je leven vormgeven? De mogelijkheden zijn enorm, maar hoe bepaal je wat bij je past? Deze vraag is onderdeel van levenskunst.

Omgaan met grenzen en beperkingen

Levenskunst wordt door sommige mensen geassocieerd met een perfect leven. Je bent pas levenskunstenaar als je geweldig gelukkig bent, omdat je altijd alles kan, iedereen je bewondert, je mooi bent, en je alles wat je wilt ook bereikt. Een van de lessen uit de levenskunst is echter dat je vrijheid altijd relatief is. De vormgeving van je leven is gebonden aan grenzen en beperkingen. Niet al deze grenzen en beperkingen zijn te veranderen. Het gaat erom hoe je je verhoudt tot de kaders waarin je leven zich afspeelt. Deze grenzen kunnen extern gegeven zijn (cultuur) maar ook intern (karakter, mogelijkheden, lichamelijke beperkingen).

Oefening, reflectie en evaluatie

Waar deze grenzen en mogelijkheden liggen, moet ieder individu voor zichzelf leren herkennen (zelfkennis). Deze zelfkennis maakt onderdeel uit van levenskunst. Het bepalen van je eigen idealen op basis van je eigen mogelijkheden en een langdurig proces van oefenen, reflectie en evaluatie. Een fundamenteel onderdeel van levenskunst is dan ook de omgang met de minder plezierige kanten van het leven, de dingen die niet lukken, de eindigheid van jezelf en je beperkingen. Je kunt een levensideaal formuleren, maar is het ook jouw levensideaal? Past het bij je en heb je er de kwaliteiten voor? Bij het vormgeven van je leven is belangrijk dat je niet zomaar wat 'aanleeft', het is ook belangrijk dat de richting die je gekozen hebt in je leven geïntegreerd wordt en voor jou hanteerbaar is. Levenskunst doe je dan ook je hele leven lang.

Methoden ; oefening baart kunst!

Levenskunst is een heel pakket van praktijken. Het is niet alleen iets waar je over nadenkt, het is vooral iets wat je doet (de Franse filosoof Foucault heeft het over technieken van het zelf). Het uitgangspunt is dat je jezelf, je karakter en je leven vormgeeft door oefening. Kenmerkend aan levenskunst, is dat het vormgeven van jezelf en je leven een langdurig proces is. Jij en je leven zijn de objecten waaraan gewerkt wordt en beiden zijn niet naar believen te veranderen of te vormen. Lees verder over de methoden op de volgende pagina

Een waardenhiërarchie ofwel Waar is het mij uiteindelijk om te doen?

Een belangrijk onderdeel van levenskunst is de vaststelling van een waardenhiërarchie.
Waar is het mij uiteindelijk om te doen? Levenskunst gaat vaak over algemeen menselijke en existentiële themas, zoals vertrouwen, tijd, eindigheid, lichamelijkheid, boosheid, geluk, levensdoelen etc. Levenskunst richt zich niet op het oplossen van een psychologisch probleem, maar het in de hand nemen van je leven.

Humanistische levenskunst

We hopen dat u een beeld heeft gekregen van wat levenskunst is. Aan levenskunst doen, stilstaan bij je leven en een zekere 'levens-vaardigheid' ontwikkelen is een moreel ideaal. We vinden dat belangrijk. Er is een aantal morele idealen waarvan we als Humanistisch Verbond vinden dat die bij humanistische levenskunst horen. We sluiten dit artikel graag af met een aantal voorbeelden daarvan.Wellicht heeft u er iets aan als u met levenskunst aan de slag gaat of kunt u er zelf nog een paar aan toevoegen in de loop van de tijd.

• het ontwikkelideaal: het is goed om je mogelijkheden, capaciteiten en vaardigheden te ontwikkelen. Mensen hebben veel potentie, het is jammer daar niets mee te doen. De hele dag alleen maar televisie kijken bijvoorbeeld, is geen humanistische levenskunst.
• het ideaal van zelfzorg; voor jezelf zorgen is geen slechte of egoïstische eigenschap. Voor jezelf zorgen staat ook de zorg voor anderen niet in de weg (misschien juist wel het tegendeel).
• het ideaal van verantwoordelijkheid: hoe jij je leven invult heeft consequenties, ook voor anderen. Van die consequenties ben je je bewust en je kunt ze dragen. Heel concreet: de schade die wij aan onze natuur leefomgeving toebrengen is geen zaak van de overheid of de samenleving alleen, het is ook een zaak van jou.
• het ideaal van betrokkenheid; je leeft niet alleen op de wereld en je bent niet de enige die een prettig leven wil leiden. Je vindt het belangrijk je ook voor andermans leven in te zetten.
• mensen zijn niet alleen consumenten: We leven in een consumptie- (en productie-) cultuur. Dit betekent niet alleen dat we veel consumeren, het betekent ook dat we onszelf als consument zijn gaan zien. Als we iets niet kunnen of niet hebben, schaffen we het aan en pluggen het in, het liefst zonder al te veel moeite en een beetje snel. Bij ons eigen leven en ons karakter werkt het vaak (meestal) niet op deze manier. Vakmanschap vergt langdurige oefening. Ons leven en ons karakter zijn geen machines waar je een stukje in kunt pluggen (een stukje tijdsmanagement bijvoorbeeld) maar vormen een nogal ingewikkeld geheel. Regelmatig zal het in levenskunst niet om meer gaan, maar juist om minder, om matiging, om het afleren van gewoonten.
• aandachtig leven: een klassiek ideaal dat tegenwoordig vaak met leven in het nu wordt omschreven. Het gebrek aan aandacht met waar je mee bezig bent hoort een beetje bij de menselijke opmaak. Typisch aan de mens is dat hij zich het verleden en de toekomst kan voorstellen. Handig, maar soms voorkomt het echte aandacht bij waar je nu mee bezig bent. Je leest een boek maar bent eigenlijk al weer bezig met wat je erna gaat doen, welke boodschappen je bent vergeten, dat je je huis nog moet schoonmaken, dat een ander boek misschien veel leuker is etc. Aandachtig leven, concentratie en je niet laten afleiden voegen waarde toe aan je leven.