Homoseksualiteit en levensbeschouwing

Het Humanistisch Verbond zet zich sinds haar oprichting in voor gelijke rechten van homoseksuelen. Oprichter van het Humanistisch Verbond Jaap van Praag brak al in de jaren zeventig een lans voor het homohuwelijk.Het Humanistisch Verbond is zich in de loop der jaren steeds actiever gaan inzetten voor de gelijke behandeling van homoseksuelen (m/v). Elise van Alphen van het Humanistisch Archief herschreef voor u het webdossier over de rol van het Humanistisch Verbond 'bij de emancipatiestrijd van homoseksuelen.'

In 1911 werd de eerste Nederlandse homobeweging, het Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee (NWHK), opgericht. Sleutelfiguur was de jurist jhr. Jacob Schorer, waarnaar later (in 1967) het Nederlandse instituut voor homoseksualiteit, gezondheid en welzijn genoemd werd.

De vrijdenkersbeweging de Dageraad was een van de zeldzame steunverleners van de NWHK.
Het humanisme werd van groot belang gezien voor de homobeweging, zoals de advocaat Benno Jules Stokvis in de Homosexueelen (Lochum, 1939) verwoordde: Alleen in een maatschappij waar humanistische waarden de levensnormen zijn, waar de geest van Erasmus hoogtij viert, kunnen homosexueelen ongestoord leven. Doordat de Tweede Wereldoorlog uitbrak, werd de NWHK opgeheven. Na de oorlog, in 1946, richtte onder meer Niek Engelschman de homovereniging genaamd de Shakespeareclub op - thans de Nederlandse Vereniging tot Integratie van Homoseksualiteit COC genoemd.

Het homovriendelijke Humanistisch Verbond

1946 was ook het jaar dat het Humanistisch Verbond (HV) opgericht is. Vanaf de oprichting van het Humanistisch Verbond tot aan de jaren '70 werd er binnen het HV nauwelijks gesproken over homoseksualiteit (m/v). Niet dat een probleem was voor humanisten; het was gewoon geen punt van discussie. Humanisten gaan immers uit van de gelijkwaardigheid van elk mens, ongeacht seksuele voorkeur. En volgens het humanisme heeft elk mens het recht zijn of haar hetero- of homoseksueel-zijn zelf vorm te geven. Wel werd in de eerste jaren na de oprichting de homoseksueel binnen de HV met medelijden aangekeken vanwege zijn afwijking die volgens de HV brochure Humanisme en seksualiteit (1963) zeker niet ideaal was, maar waar niks aan te doen viel. Toch werd toen het klimaat van het Humanistisch Verbond als homovriendelijk beschouwd. Het HV was in de jaren vijftig een van de weinige plekken in de Nederlandse samenleving waarin homoseksuelen openlijk en zonder consequenties voor hun geaardheid konden uitkomen.

HV neemt stelling tegen discriminatie van homos

Na het midden van de jaren zestig namen de ontzuiling en ontkerkelijking van de samenleving snel toe en werd het humanisme erkend als belangrijke grondslag van de Nederlandse traditie. Het Humanistisch Verbond kon vanuit deze sterkere positie zich actief richten op maatschappelijke gevoelige themas, zoals een nieuwe seksuele moraal. De discriminatie van homoseksuelen (in die tijd liever homofielen genoemd) werd een belangrijk strijdpunt. Het HV drong bij de overheid aan om het gezin als norm los te laten, de zedelijkheidswetgeving te herzien en de seksuele voorlichting uit te breiden.

Wet Gelijke Behandeling

Ook veranderde in de jaren zestig veel voor de homobeweging. De humanist Benno Premsela nam het stokje van voorzitter Niek Engelschman over. Hij maakte zich sterk voor homo-emancipatie buiten het vertrouwde COC en zocht aansluiting bij nieuwe bewegingen die in de samenleving opkwamen. Ondertussen verschenen de eerste homos op het toneel en televisie en in ballet- en cabaretvoorstellingen. De maatschappelijke acceptatie van homoseksualiteit in Nederland nam hierdoor snel toe. Een belangrijke mijlpaal in de homo-emancipatie was de opheffing van de directe discriminatie in het Nederlands strafrecht (artikel 248 bis) in 1971. De strijd was echter nog niet gewonnen.
In de jaren daarna streed de homobeweging voor een Wet Gelijke Behandeling die ook discriminatie op seksuele voorkeur verbiedt. Dit stuitte op verzet van veelal godsdienstige organisaties en personen.
De homobeweging vond in het HV een medestander. De Algemene Wet Gelijke Behandeling is uiteindelijk in 1994 aangenomen, maar waarborgt volgens de homobeweging de rechten van homoseksuelen nog onvoldoende.

De homowerkgroep van het Humanistisch Verbond

Binnen het HV werd er in 1979 een studiegroep Homoseksualiteit en Levensbeschouwing opgericht. Deze homowerkgroep moest onder meer een bijdrage leveren aan de homo-emancipatie, maar was vooral bedoeld om tot een nadere bezinning van de verhouding humanisme en (homo)seksualiteit te komen en de (vaak onbewuste) heteroseksuele norm binnen het hoofdbestuur van het HV en andere humanistische organisaties ter discussie te stellen.

De dialoog als instrument tegen intolerantie

Op persoonlijke titel had één van de oprichters van het Humanistisch Verbond, Jaap van Praag in zijn boek Grondslagen van het humanisme (Amsterdam: Boom, 1978) een lans voor het homohuwelijk gebroken, waarin hij stelt dat een homofiele relatie in de meeste opzichten met een heterofiel huwelijk op een lijn gesteld kan worden, ook ten aanzien van de rechtsgevolgen.
Het HV was dan ook een groot voorstander voor de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor paren van gelijk geslacht. In 2001 werd dit in Nederland werkelijkheid.

Hoewel Nederland wat betreft juridische positie van de homoseksueel wereldwijd een voorloper is, laat de praktijk nog steeds te wensen over. Het Humanistisch Verbond blijft zich dan ook actief inzetten voor gelijke behandeling van homoseksuelen. Het Humanistisch Verbond participeert samen met COC Nederland en Stichting Yoesuf in het samenwerkingsproject De Dialoog, om homoseksualiteit vanuit religie, ethiek, cultuur en levensbeschouwing bespreekbaar te maken. Naast dat het HV de dialoog als instrument inzet om intolerantie jegens homos tegen te gaan, stapt het Verbond in ernstige gevallen ook naar de rechter.

Homoseksualiteit en religie: project De dialoog

Het Humanistisch Verbond werkt samen met COC Nederland en Stichting Yoesuf in het samenwerkingsproject De Dialoog , een 'brede maatschappelijke discussie over homoseksualiteit en religie, levensbeschouwing, cultuur en ethiek'. De Dialoog werkt aan het beter zichtbaar en bespreekbaar maken van homoseksualiteit en streeft er naar de sociale acceptatie van homoseksualiteit door de maatschappelijke dialoog een verdere impuls te geven. Eén van de aanleidingen voor het project, dat sinds 2002 bestaat, waren de uitspraken van de Rotterdamse imam Khali el Moumi over homoseksualiteit. Het Humanistisch Verbond deed over deze uitspraken aangifte bij de politie.

Humanistische beweging komt op voor homovriendelijke wereld

Ook andere Nederlandse humanistische organisaties hielden en houden zich bezig met de gelijke behandeling en gelijkberechtiging van homoseksuelen. De IHEU heeft in 1985 het recht op vrijheid van seksuele oriëntatie opgenomen in zijn uitgangspunten. Daarnaast had de IHEU de internationale humanistische ombudsman in 1983 opgericht om in het bijzonder de kwesties op te pakken waaraan andere mensenrechtenorganisaties hun handen niet wilden branden, zoals homo- en lesborechten. Een pendant van de homowerkgroep van het Humanistisch Verbond is de Gay and Lesbian Humanist Association, opgericht in 1979. Daarnaast steunt Hivos de COC-projecten in Oost-Europa en veel van de mensenrechtenorganisaties die opkomen voor homo-, lesbo-, bi- en transgenderrechten in eigen land.

Verder lezen?

• Er is een overzicht met (veelal) geschreven bronnen dat u kunt gebruiken als u meer wilt lezen over dit onderwerp.
• Films over homoseksualiteit en humanisme
• Nieuwsberichten in het dossier homoseksualiteit en levensbeschouwing

Tekstbijdragen: Elise van Alphen, Humanistisch Archief

Laatste update van deze pagina: 03-02-2008