Verstilde aandacht, rituelen voor overleden kinderen.

Door Barnet Kansil

Op 12 november 2004 vond de jaarlijkse raadsliedenconferentie plaats. Het thema voor deze bijeenkomst was ‘Rituelen en humanistische geestelijke verzorging’. Rituelen zijn een onderwerp van discussie bij raadslieden en ook anderen binnen de vereniging. Toch lijken rituelen onontkoombaar in de dagelijkse praktijk van geestelijk verzorgers. Voor deze conferentie is een reader gemaakt, waarvoor Barnet Kansil een aantal raadslieden interviewde. Onderstaand artikel is een ingekorte versie van een van die interviews.

In een ziekenhuis overlijden elk jaar veel kinderen. Hoe kun je als geestelijk verzorger van betekenis zijn voor nabestaanden? Humanistisch raadsvrouwen Beate Giebner en Marianne van der Wal vertellen over hun ervaringen. Nieuwe rituelen als troost voor nabestaanden.

Sinds 1999 wordt er in het AMC elk half jaar een herdenkingsbijeenkomst gehouden voor de kinderen die daar in de voorafgaande maanden overleden zijn. De bijeenkomsten worden georganiseerd door het team van geestelijk begeleiders, onder wie de humanistisch raadsvrouwen Beate Giebner en Marianne van der Wal.

Op iedere bijeenkomst worden 55 tot 70 kinderen herdacht, ook kinderen die in de buik of bij de geboorte gestorven zijn. De bijeenkomsten worden druk bezocht. Niet alleen de ouders komen, ook broertjes en zusjes, opa’s en oma’s. Ze komen, zoals gevraagd, met de lievelingsbloem van het overleden kind en met een kaartje met daarop de naam van het kind, versierd met tekeningen, foto’s en gedichten. Van der Wal vertelt dat ze het begeleiden van deze bijeenkomsten zwaar vindt, maar achteraf is ze altijd voldaan: ‘Ik vind het mooi dat we in verbondenheid aandacht hebben voor het verdriet. Er is in dat volle uur even écht aandacht voor elkaar. Verstilde aandacht.’

Hoe gaat het op zo’n herdenkingsbijeenkomst?

Van der Wal: ‘Op zaterdagmiddag zie je allemaal mensen met bloemen aankomen, een bloem in de hand geeft houvast. Buiten het stiltecentrum zetten de mensen zelf de bloem voor hun kindin een grote vaas. De verschillende bloemen maken het tot een bijzonder boeket. De kaartjes met de namen van de kinderen leggen de ouders in een schaal. Vervolgens gaan de mensen vaak aarzelend naar binnen. De mensen zoeken elkaar met hun ogen, proberen elkaar te zien. Bij binnenkomst is er altijd klassieke muziek om het niet al te stil te laten zijn. We hebben een duidelijk programma, met een duidelijke opening. Er is een welkom en er wordt kort uiteengezet wat het programma is. Daarna wordt het nog eens plechtig geopend; er wordt een grote kaars aangestoken, als teken van licht en troost. Dan worden de bloemen en de kaarten naar voren gebracht. Dat is een bewuste handeling. De verschillende onderdelen worden afgewisseld met harpmuziek. Er wordt een gedicht gelezen, de namen van de kinderen worden genoemd terwijl er kaarsjes worden aangestoken. Er wordt een toespraak gehouden en als uitgeleide wordt er een verhaal verteld, ook voor de kinderen.’

Giebner: ‘Praten over het verlies is heel moeilijk. Vandaar ook de sterke behoefte om de namen van de kinderen te noemen. Het is een manier om het zwijgen te doorbreken. Na het gedicht worden alle namen opgelezen. Bij elke naam wordt door de ouders of door ons een kaarsje, aan de grote kaars, aangestoken. De kaarsjes zetten we op twee grote ronde platen. Daarna kunnen andere mensen een kaarsje aansteken. Uiteindelijk branden er dan tweehonderd kaarsjes. Dat ziet er heel levendig uit, zeker samen met het boeket en de schaal met namen. Het heeft een heel troostend element. Het delen van het gevoel, het gevoel dat mensen niet alleen staan.’

Hoe zou je een ritueel omschrijven?

Giebner: ‘In een ritueel wordt verbinding gecreëerd met de aanwezige mensen en met anderen die iets verloren hebben. Je doet iets waardoor je niet alleen bent. Door de bezinning, door de symbolen wordt het algemener gemaakt. Dat transcendeert het naar een groter leed, of naar een grotere troost.’

Verwijzen rituelen naar iets hogers, iets spiritueels?

Van der Wal: ‘Als een kind is overleden, is er chaos en wanorde geweest, en op het moment dat je dat ritueel uitvoert is er een soort orde, rust, plechtigheid, iets waar mensen later aan terug kunnen denken, iets dat in hun geheugen gegrift staat. Ik denk dat ik dat belangrijk vind; orde en rust scheppen. Dat het voor mensen naar een hogere macht kan verwijzen, dat moet ieder zelf weten.’

Kun je als humanist gebruik maken van rituelen?

Giebner: ‘Deze bijeenkomsten zijn humanistisch te verantwoorden omdat het eenvoudige vormen zijn, die nauw aansluiten bij een directe ervaring: bloemen, kaarsjes. Het is niet door iets anders geautoriseerd, zoals bijvoorbeeld een openbaring. Het ligt dichtbij de ervaring van mensen in deze tijd, in deze cultuur. Als humanist kun je moeite hebben met rituelen. Dat herken ik wel. Wanneer je rituelen gebruikt, is het alsof je je een bepaalde macht toe-eigent.’

De reader is voor € 10,- (incl. verzendkosten) te bestellen bij het Humanistisch Verbond:
[diensten@humanistischverbond.nl] tel. 020 5219050.